Osmanlı donanmasında ‘maymun gözcüler’ detayı! ‘Topa tutulmuş maymuna dönmek’ tabirinin hikayesi
Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Osmanlı denizcilerinin gemilerde maymunları gözcü olarak kullandığı anlatısı, uzun yıllardır dikkat çeken tarih öykülerinden bir tanesi. Birinci bakışta bir kent efsanesi üzere görünse de hususa ait araştırmalar, bu anlatının Osmanlı devrine ilişkin metinlerde izlerinin bulunduğunu gösteriyor. Son yıllarda yapılan akademik bir araştırmaya nazaran, ‘Topa tutulmuş maymuna dönmek’ tabiri 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın başlarına kadar Osmanlı edebî ve tarihî metinlerinde kullanıldı. Araştırmada, tabirin ortaya çıkışının Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanılmasıyla kontaklı olduğu sonucuna ulaşılıyor. Bu durum, maymunların Osmanlı donanmasında hiçbir vakit kullanılmadığı yönündeki fikrin tersine, mevzuya ait tarihî bir uygulamanın bulunduğuna işaret ediyor. Osmanlı denizcileri maymunları gözcü olarak mı kullandı?
Kaynaklarda aktarılan anlatıya nazaran maymunlar, gemilerin yüksek kısımlarına çıkarılarak çevreyi ve ufku gözlemlemeleri gayesiyle kullanılıyordu. Bir öbür geminin görülmesi durumunda maymunun hareketleri mürettebat tarafından fark ediliyor ve bu halde yaklaşan gemiler konusunda erken ihtar sağlanıyordu. Bu uygulamanın temelinde, maymunların yüksek bir noktadan insanlardan daha uzak uzaklıkları fark edebileceği niyeti bulunuyordu. Fakat burada kıymetli bir ayrım yapmak gerekiyor. Kaynaklar, maymunların Osmanlı donanmasında gözcü olarak kullanıldığına ait tarihî izler sunuyor; ama bunun bütün Osmanlı savaş gemilerinde uygulanan standart ve resmî bir askerî sistem olduğunu kesin olarak söylemek yanlışsız olmayabilir.
OSMANLI ORDUSUNDA MAYMUN BİRLİKLERİ Mİ VARDI?
Dolayısıyla son vakitlerde bilhassa sosyal medyada sıkça gündeme gelen ‘Osmanlı ordusunda maymun birlikleri vardı’ tabiri tarihî gerçekliği olduğundan daha ileri götürüyor olabilir. Hususla ilgili en dikkat cazibeli delillerden biri, ‘Topa tutulmuş maymuna dönmek’ tabirinin Osmanlı metinlerinde kullanılmasıdır. 2026 yılında yayımlanan akademik bir araştırmada, bu tabirin 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın başlarına kadar farklı Osmanlı metinlerinde görüldüğü ortaya konuldu.
Deyimin manası ise top atışına maruz kalan bir maymunun yaşadığı mevt tehlikesi ve çaresizlik üzerinden şekilleniyordu. Vakit içerisinde tabir; perişan olmak, büyük bir tehlikeye düşmek, parçalanmak yahut ölümcül bir akına maruz kalmak üzere farklı manalarda kullanılmaya başladı. Bu bulgu, maymunların gemilerde gözcü olarak kullanılması anlatısının sadece çağdaş devirde ortaya çıkmış bir kıssa olmadığını gösteren en kıymetli işaretlerden biri olarak bedellendiriliyor.
Maymunların Osmanlı denizciliğindeki kullanımına ait kıymetli yazılı kaynaklardan biri de 1951 yılında yayımlanan ‘Türk Denizciliği ve Maymunlar’ başlıklı yazı olduğu düşünülüyor. Bu yazıda, Osmanlı denizciliğinde maymunların gözcü olarak kullanıldığına ait anlatılar aktarılıyor. Maymunların gemilerin yüksek kısımlarına çıkarılarak ufku gözetlediği ve uzaktaki gemilerin fark edilmesinde kullanıldığı belirtiliyor. Lakin bu yazının 1951 yılında kaleme alınmış olması sebebiyle, burada aktarılan bilgilerin tamamının direkt Osmanlı periyodundan kalma bir doküman olarak değerlendirilmemesi gerekiyor. Yazı, daha eski tarihî ve edebî anlatılara dayanan bir transfer niteliğinde olabilir.
PİRİ REİS’İN GEMİSİNDE DE VARDI!
Bu sebeple maymunların gözcü olarak kullanılması konusunda en güçlü nokta, sırf bu yazının varlığı değil, Osmanlı periyoduna ilişkin metinlerde bu uygulamaya dayanan tabir ve anlatıların bulunmasıdır. Konuyla ilgili kimi anlatılarda maymunların Pîrî Reis ve Kemal Reis’in gemilerinde de kullanılmış olabileceği ileri sürülüyor. Lakin mevcut kaynaklarda bu durum kesin bir tarihî doküman olarak ortaya konulmuyor. Bu sebeple ‘Pîrî Reis’in gemisinde maymun gözcü vardı’ biçiminde kesin bir tabir kullanmak yerine, kimi kaynaklarda bu türlü bir ihtimalden kelam edildiğini belirtmek daha gerçek.
Osmanlı İstanbul’unda maymunlarla ilgili en dikkat cazibeli anlatılardan biri de ‘Maymunkeş’ ismiyle bilinen olaydır. Bu anlatı, III. Murad devrinde yaşamış olan Molla Abdülkerim Efendi ile ilişkilendiriliyor. Sonraki kaynaklarda, Abdülkerim Efendi’nin İstanbul’daki maymunlara karşı sert bir tavır aldığı ve maymunların öldürülmesini emrettiği aktarılıyor. Bu sebeple Abdülkerim Efendi’nin “Maymunkeş İmam” olarak anıldığı anlatılıyor. Fakat Maymunkeş olayının detayları konusunda değerli bir ihtar yapmak gerekiyor. Olayın günümüze ulaşan anlatımı, direkt Osmanlı devlet arşivlerinden ortaya konmuş kesin bir evraka dayanmıyor. Daha sonraki tarih ve kültür kaynaklarında aktarılan bir anlatı niteliğinde.
Bu sebeple ‘İstanbul’daki bütün maymunların belli bir tarihte topluca asıldığı’ üzere detayları kesin tarihî gerçek olarak sunmanın gerçek olmadığı düşünülüyor. Maymunkeş öyküsü, Osmanlı toplumunda maymunların bilinen ve kent hayatında görülen hayvanlar olduğuna ait kültürel bir anlatı olarak kıymetlendirilebilir. Ancak bu olay, maymunların Osmanlı donanmasında gözcü olarak kullanıldığına dair direkt bir delil niteliğinde değil.
Mevcut kaynaklar, Osmanlı ordusunda maymunlardan oluşan resmî bir askerî birlik bulunduğunu göstermiyor. Buradaki maymun asker sözü, günümüzde mevzuyu anlatırken kullanılan epey renkli bir tanımlama. Tarihî kaynakların gösterdiği şey daha farklı: Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanıldığına ait tarihî bir uygulama ve bu uygulamaya dayandığı düşünülen Osmanlıca tabir ve anlatılar bulunuyor. Maymunkeş öyküsü de Osmanlı İstanbul’unda maymunların varlığına ait başka bir tarihî anlatı olarak karşımıza çıkıyor. Münasebetiyle bu iki mevzuyu birbirine bağlamak mümkün olsa da tıpkı olaymış üzere pahalandırmak hakikat olmayabilir.
Kaynak : Milliyet
