İran’ı hiç bu türlü bilmezdik! Savaş tüm gerçekleri ortaya çıkardı: Büsbütün hazırlıksız yakaladı
Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – “Görünen köy kılavuz istemez” derler. Meğer bazen görünen köy de kılavuz ister. Bu yüzlerce yıllık kelam, bugün dünyanın gördükleri ve yıllarca dünyaya gösterilen ortasındaki farkı da anlatıyor artık. Onlarca yıldır pek çok savaş, karışıklık ve skandal televizyon, radyo ve tüm medya organlarından insanlara sunuldu. Ancak bugün, toplumsal medya, hiç sunulmamış, bazılarına nazaran hiç sunulmaması gerekenleri gündeme getiriyor. Bugünlerde ateşkesi konuşulan İran ve ABD ile İsrail ortasındaki savaş bugüne dek görülmeyen ya da farklı görünen kimi olayları gözler önüne sermişti. Savaş evvel ABD cephesinden ‘Venezuela üzere 35 dakikada halledilir’ diye düşünülmüş, fakat sonuç hiç de bu türlü olmamıştı. 35 günü aşan savaş, İslamabad’da başlayan yüz yüze müzakerelerde farklı bir boyut kazanmıştı. Bu savaş yalnızca milyarlarca dolarlık mühimmata değil, ABD için görünmeyen yüzünün ortaya çıkmasına mal olmuştu. Öyle ki İran da bugüne dek kendisinden beklenmeyen askeri muvaffakiyetleri 1 ayı aşkın müddette göstermiş, ABD karşısında kazanan taraf olmayı başarmıştı. İran hakkında dünyanın gördüğü tek gerçek askeri manadaki uzun periyodik pes etmeyen bir duruş sergilemesi de değildi. Kadınların kısıtlı haklara sahip olduğu, bu ülkeye saldırmadan evvel ABD, özgürleşme vaadiyle rejim değişikliğini amaçladığını açıklamıştı. Ancak 28 Şubat günü Ayetullah Ali Hamaney’in müzakere masasında suikaste uğraması, pek çok şeyi değiştirmişti. Kadınlar pek de özgür olmasa da bu ülkede vatanseverlik ve birlik olma duygusu savaş boyunca İran meydanlarında bayanların bayraklarla en önde yer almasını sağlamıştı. Üstelik İran’dan ‘hiç beklenmeyecek’ diğer özellikler de dünyanın bu periyotta farkına vardığı şeyler ortasındaydı. Hacettepe Üniversitesi Milletlerarası Münasebetler Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Şebnem Udum, İran’ın savaş periyodunda ortaya çıkan bilinmeyenleri ve ABD’nin hiç haberdar olmadığı güç karşısındaki duruşunu Milliyet.com.tr’ye anlattı.
HER ŞEYİN BAŞLADIĞI KIRILMA NOKTASI! İRAN DÜNYAYA BU TÜRLÜ TANITILDI
Medyada işler, olan bitenin kameraman ve muhabirin gözüyle kaydedilmesiyle başlar. Bu beşerler alanda olayı, elmanın ısırılmış tarafından görerek anlatırsa tüm dünya elmanın ısırıldığını sanır. Ancak ısırılmamış tarafı için durum diğerdir. Pek çok vakit ısırık, tarafı olunanların aldığı yaraları temsil eder. Bu da elmanın şimdi ‘kötü’ bir muamele görmemiş başka yarısı için olacaklara yer hazırlar. ABD, İran’ın kendileri ve İsrail için tehlike arz ettiğini söyleyerek küçük kız çocuklarını öldürerek bir savaşı elmanın ısırılmamış tarafına taşımıştı. Böylece birinci kere kameralar, oradaki durumu gözler önüne sermeye hazırlanıyordu. Artık iki taraf da yara almış, iki taraf da binlerce kameranın kadrajına girmişti. Üstelik evvelce olduğu üzere yalnızca ulusal ve memleketler arası yayıncıların değil, halkın da gözünden görme bahtı vardı. Sosyal medya ve kamera, bu savaşta bir silah ve savunma aracı olabilirdi. Gerçeklerin bir gün ortaya çıkmak üzere bir huyu olduğu söylenecek olursa, İran için de bu çoktan başlamış bir süreçti. Üstelik yıllarsa ‘iyi ve medeni’ denenlerin karanlık evraklarını örtmeye çalıştıkları saldırgan tutumu, İran’ın birbirine kenetlenmiş gözü pek bayanlarına karşı ağır bir mağlubiyet almak üzereydi. Peki ancak her şey nerede ve nasıl başlamıştı?
“İran ve ABD ortasında zihinlerdeki çatışma çok daha öncesine dayanıyor. ABD ve İngiltere, 1953’te demokratik seçimlerle idareye gelmiş olan başbakanı petrolü ulusallaştırmak istediği için bir istihbarat operasyonu ile misyondan uzaklaştırdıktan sonra, İran’da Amerika ve Batı’ya karşı öfke birikmiştir. İran ihtilali sonrasında yaşanan ABD Tahran Büyükelçiliği’ndeki 1 seneyi aşan rehine krizi, ABD’de de ‘aşağılanma’ hissinden dolayı misal bir öfke yaratmıştır. İran için ise Batı ile olağanlaşmaya karşı olanların tezlerini güçlendirmiştir. Yani bu noktadan itibaren birbirini kesin tehdit olarak algılamaya ve karşısındakinin gücü farklı formüllerle bastırmaya çalışmışlardır. Örneğin İran’a yaptırımlar uygulanmıştır. Dünya kamuoyunda İran rejimine ilişkin birtakım olgular (özgürlüklerin kısıtlanması, hukuk ihlalleri gibi) yaratılmak istenen algıları oluşturmak ve perçinlemek için telaffuz üzerinden kullanılmıştır. İhtilal sonrasında farklı ülkelerde bulunan diasporanın acıları da medyada yer bulmuş, rejim değişikliğine verdikleri dayanaklar öne çıkarılmıştır.” –Doç. Dr. Şebnem Udum
İRAN LEGOLARI TAM YERİNE YERLEŞTİRDİ! ‘ABD BÜSBÜTÜN HAZIRLIKSIZ YAKALANDI’
İran geçmişten ders çıkarmış, halkı tüm farklılıklarını bir kenara koyup ‘İran için birlik olma duygusunu’ benimsemiş ve rastgele bir dış tehdide maddi manevi teslim olmamayı seçmişti. Öyle ki ABD beklemediği sonuçlar aldığı her an İran’ın ateşkes istediği istikametinde açıklama yapmış olsa da, kısa mühlet içinde İran bu sözleri yalanlayarak gayrete devam bildirisi vermişti. Üstelik de bu iletileri ABD’nin anlayacağı lisanda, İran’ın vakitsiz stiliyle yapmıştı. Doç. Dr. Şebnem Udum bu kadim medeniyetin çağdaş güçlere bildirilerini şöyle anlatıyor: “Savaşın başlama biçimi, yürütülüşü ve ABD ve İsrail’in telaffuzları, İran’ın rejiminden çok ülkeyi ve halkı gaye almaya başlayınca ulusal refleks olarak İran halkı öncelikle beka savaşına girmiş ve idareye tam takviye vermiştir. Çünkü savaşı başlatanlar, Hamaney suikastını takiben bir halk hareketi ile rejimin devrileceğini hesaplarken tam aykırısı olmuştur. İran’ın tarihini, kültürünü ve sosyolojisini eksik kıymetlendirmekten kaynaklı bu sakat beklenti ve ilişkin olduğu mantık, savaşın kendisini de eksik ve yanlış yorumlayarak askeri maksatlarla siyasi amaçları yerli yerine oturtamamıştır. Bunu yaparken, İran’ın kullandığı farklı bir taarruz formülüne karşı büsbütün hazırlıksız kalmıştır. Toplumsal medya, yapay zekâ ve İran’ın üstünlüğünü anlatan kısa ‘meme’ görüntüleri. İran dijital mecralarda alışılmadık bir usulle ruhsal savaş yürütmüştür. Bu savaşın öne çıkan ögesi Lego kullanılarak hazırlanmış 1-2 dakikalık kısa videolardır. Bu görüntüler, yapay zekâ ile kısa müddette hazırlanarak sirkülasyona sokulabiliyor. ABD halkına hitap etmesi istenen görüntülerde rap müziği kullanılmış, ileti kafiyeli sözlerle verilmiştir. ‘Hareketli siyasi hiciv’ niteliğindedir. Bitirirken de imza olarak ‘sacred defense’ deniyor, yani ‘kutsal savunma.’ Bu görüntüler geniş kitlelerce takdirle ve heyecanla karşılanmıştır.”
Doç. Dr. Udum sözlerine, “Savaşın birinci gününde İran’da sivil amaçlarının vurulması, ABD tarafından çok güç kullanımı söylemi ve daha sonra da ‘İran medeniyetinin ortadan kaldırılması’ tehdidi milletlerarası hukuku çiğnedi. Cevaben, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı denetimli geçişe tabi tutması da ekonomik istikrarları bozdu. Bu nedenle, dünya kamuoyu, orantısız güç kullanımı tehdidine maruz kalan ve halkıyla direnen İran’ı, yalnızca kendi hudutlarını ve ülkesini değil, dünyadaki kural temelli tertibin de savunma çizgisi olarak gördü. İran’ın topyekün savunma ile ilgili görüntüsü, Farsça yapılmış bir müzikle klâsik enstrümanlar ve melodiler kullanılarak hazırlanmış bir marşı fonda kullanmıştır. Art planda çalan müzik ve önde izlenen görsel anlatım ile görüntüler çarpıcı ve akılda kalıcı hale gelmiştir” diye devam ediyor.
İran Dış İşleri Bakanı Abbas Arakçi ve Hatem el-Enbiya Merkez Karargahı sözcüsü Yarbay İbrahim Zülfikari, bu savaşta toplumsal medyada en çok öne çıkan isimler olmuştu. Her ikisinin de sözleri, vücut lisanı ve duruşu çoktan kazanılmış olan zaferi gözler önüne serecek cinstendi. Öyle ki toplumsal medyada viral olan görüntü editleri, bu yöneticilerin ‘karizmasını’ tüm dünyaya etkileyici bir formda işlemişti. Doç. Dr. Udum da, Arakçi ve Zülfikari için şöyle konuştu:
“İran’ın savaştaki moral üstünlüğü müdafaasını sağlayan ve düşmanı aklî melekeleri istikametiyle güçsüz gösteren birkaç metot daha göze çarpıyor. Ataklar sonrası pek çok üst seviye yetkilisini kaybeden İran’da, Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ve Hatem el-Enbiya Merkez Karargahı Sözcüsü Yarbay İbrahim Zülfikari, demeçleri ve manzaraları ile ‘güvenilirlik’ duygusu yaratmışlardır. Yarbay Zolfaghari’nin vücut lisanı, diksiyonu, eğitimi, kararlılığı, ve Arakçi’nin özgüvenden kaynaklanan sükuneti, ABD’li muadillerinin adeta anti-tezleri üzere olmasından dolayı ile daha da öne çıkmıştır. İranlı yetkililerin bilgi, altyapı ve deneyimleri dünya kamuoyunda takdirle karşılanmıştır. Bu da İran’la ilgili oluşturulmuş ‘geride kalmış’ algısını yıkmıştır. İran’ın farklı ülkelerdeki büyükelçilikleri, resmî Twitter (X) hesaplarından kısa, mizahi, kinayeli (troll) cümleler ile Lider Trump’ın abartılı cümlelerine üst perdeden karşılıklar vermişlerdir. Beyaz Saray ya da Pentagon açıklamaları X hesaplarından afişlerle verilirken, dünya kamuoyunun İran’ın resmî açıklamalarını takip etmeyi seçmesi ve inandırıcı bulması, savaşta inandırıcılığın ve inandırıcı caydırıcılığın İran’ın tarafına geçmesini sağlamıştır. Çünkü, ABD tarafının açıklamaları içerik ve destek lisanından çok his ve abartı lisanını içermiştir. Tüm bunları milletlerarası bağlarda elle tutulmayan güç ögeleri olarak niteleyebiliriz. Yani, zeka, mizah yeteneği, özgüven, yetişkin birey hali, bilimsel ve diplomatik üslup/beden lisanı, çatışma sırasında kamu diplomasisi, ulusal birlik ve onur.”
ABD’NİN KÖRFEZİ DE Mİ KAYBEDECEK? ‘UTANMA HİSSİNİ YAŞATTI’
ABD’nin bozulan ‘yenilmezlik’ imajı üstün güç olan bu devletin güvenilirliğini sorgulatmıştı. O denli ki ‘hiçbir şeyleri kalmadı’ denen İran’a karşı bile yetersiz bir taarruz yapan ABD sanıldığı kadar üstün olmadığını göstermişti. Körfez ülkelerinin güvenliği ve korunması için en büyük hisseye sahip olan ABD, bu ülkeler için de güvenilmez bir imaj çizmişti. Çünkü İran, nerede olursa olsun tüm ABD üslerini füzelerle vuruyor, drone kullanarak üslerde dilediği üzere müşahede yapabiliyordu. Hal bu türlü olunca Körfez’in gelecekte ABD için nasıl bir karar alacağı da tartışma konusu olmuştu. Doç. Dr. Şebnem Udum bu mevzuyu, “Bunu kısa ve orta vade için pahalandırmak gerekir. Trump idaresi sonlandığında ya da rastgele bir biçimde Lider misyondan ayrılırsa, imajı yerine koyma (restorasyon) çalışmalarının başlayacağını düşünüyorum. Lakin Körfez ülkeleri için durum farklı. Çünkü Orta Doğu’daki öteki etmenler onların alacağı hali belirleyecektir. Birinci basamakta ABD ve İran ortasında bir saldırmazlık muahedesinin olması gerekir ki ABD, Körfez ülkeleri için tekrar askeri bir varlık gösterebilsin. Misal durum NATO için de kelam hususudur. Lider, dışişleri ve savunma bakanlıklarında değişiklik olması durumunda farklı bir fotoğraf ortaya çıkabilir” diye yorumluyordu. Doç. Dr. Udum, sözlerini ‘utanma duygusu’ ayrıntısıyla şöyle noktaladı:
“İran’ın caydırıcılığını nükleer kapasite olmadan göstermiş olması, alışılagelmiş güç ögesi sıralamasını değiştirdi. Çünkü, İran, ABD’nin varsaydığı ‘yok etme savaşı’ yerine ‘yıpratma savaşı’ verdi ve veriyor. Buradaki en güçlü silahı da Hürmüz Boğazı’dır. ABD’yi ve petrole bağımlı pek çok ülkeyi ekonomik olarak zora sokmuş, petrol dışındaki öbür hayati hususların taşınmasını bloke etmiş bu nedenle tedarik zinciri bozulmuştur. Petrolün taşınması için farklı yollar yahut usuller üretilse bile, tarım ve eczacılık için gerekli unsurların taşınması gemilerle ve Boğaz’dan geçilerek oluşturulmuş bir rota ile belirlenmiştir. Bölgede istikrarsızlığın devam etmesi, boru sınırı güvenliğini de tehdit etmekte, bu da yalnızca kara değil, hava nakliyatını da etkiliyor. İran, nükleer silaha sahip olmadığı bir durumda, 40 günlük savaşın sonunda mutabakat kurallarını belirleyen, karşı tarafa beklenmedik kayıplar ve kelamını yerine getirememekten dolayı ‘utanma’ duygusu yaşatan bir ülke olmuştur. Yalnızca bu sonuçtan kaçınmak bile İran’ın caydırıcılığını tesciller.”
Kaynak : Milliyet
