Savaşın ‘kazananı’ bir Afrikalı! Orta Doğu’daki kriz Afrika’nın en zenginini nasıl daha da zenginleştirdi?

Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – Şubat ayından bu yana Orta Doğu’da ABD ve İran arasında yaşanan çatışmaların sonunun ne olacağı bilinmezliğini korurken bu durumun en çok etkilediği dallardan birisi de güç piyasaları. Petrol ve doğal gaz tedarikinin problemli bir hâle gelmesi ise dünyanın çabucak her bölgesinde hissediliyor ve neredeyse tüm kesimleri etkiliyor. Hal bu türlü olunca birçok ülke, petrol başta olmak üzere güç ham maddesi tedarikini farklı pazarlarda arıyor. Bu pazarların başındaysa Afrika geliyor. Dünya genelinde yakıt tedariki sıkıntılı hâle gelmişken birçok Afrika ülkesi son devirde kıta içindeki kaynaklara yöneldi. Fakat bu durum son periyotta yalnızca Afrika ülkeleriyle hudutlu olmaktan da çıktı ve kıtanın en varlıklı beşerinin servetini kısa müddet içerisinde katlamasını sağladı. Pekala bu nasıl oldu? 

Aliko Dangote

Bol ölçüde ham petrole sahip olmasına karşın, Afrika hâlâ büyük ölçüde ithal yakıta bağımlı. Ukrayna’nın Rus rafinerilerine ve tankerlerine yönelik akınları, kıtaya Rus petrol tedarikini sekteye uğrattı. İran’ın olağanda dünyanın petrol arzının beşte birini taşıyan Hürmüz Boğazı’nı kapatmasından bu yana, Avrupa ve Basra Körfezi’nden gelen petrol akışı da keskin bir biçimde düştü. Bu durum Afrika’yı da olumsuz formda etkilemiş olsa da kimileri tüm bu kriz ortamında önemli çıkarlar elde etti.

SAVAŞ BAŞLAMADAN ÖNCE ALDIĞI RAFİNERİYLE SERVETİNİ KATLADI 

Afrika’nın en varlıklı adamı Aliko Dangote, son günlerde 5 milyar dolardan fazla zenginleşti ve bu yeni servetinin bir kısmını İran’daki savaşa borçlu. 69 yaşındaki Dangote, servetinin büyük bir kısmını Nijerya’da tuz, şeker ve çimento üzere temel tüketim maddeleri üreterek elde etti. Dangote’nin bu vakte kadar temel gelir kalemi Nijerya’da bulunan besin ve inşaat yatırımları olsa da bu durum şubat ayında değişti. Afrikalı iş beşerinin en büyük gelir kapısı, 28 Şubat’ta başlayan ABD / İsrail – İran savaşının akabinde tekrar Nijerya’da bulunan ve 20 milyar dolarlık kıymete sahip olan yeni petrol rafinerisi oldu. 

Dünya genelinde petrol tedarikinin zorlaşmasıyla birlikte yakıt fiyatlarının tavan yapması Afrika’daki durumu daha da kötüleştirdi ve binlerce kişiyi daha da yoksullaştırdı. Ancak Dangote ve şirketi bu durumun ender bir istisnası oldu. 69 yaşındaki iş insanının İran savaşı başlamadan birkaç hafta evvel tam kapasite çalışmaya başlayan petrol rafinerisi, kestirim edilmeyecek formda bir anda dünyanın kıymetli yakıt tedarik istasyonlarından birine dönüştü. Şirketin açıklamasına nazaran, Dangote Rafinerisi’nden yapılan jet yakıtı sevkiyatları bu yıl birinci sefer ABD pazarına ulaştı. Piyasa araştırma şirketi S&P Global Energy’nin başkan yardımcısı Daniel Evans, Dangote Rafinerisi’nin nisan ve mayıs aylarında “dünyanın en büyük jet yakıtı ihracatçısı” olduğunu belirtti. Dangote Industries’in başkan yardımcısı Devakumar Edwin’e nazaran, geçen ay rafineri Avrupa’nın en büyük jet yakıtı ve dizel tedarikçisi oldu. 

Dangote Petrol Rafinerisi, son devirde elde ettiği önemli kârın akabinde Nijerya borsasına girmeye hazırlanıyor. Uzmanlara nazaran bu adım atılırsa şirketin borsaya girmesi Afrika tarihinin en büyük halka arzı olacak.

‘BİR CAN SİMİDİ HÂLİNE GELDİ’ 

Afrika kıtasındaki bir çok ülkenin petrol üretimi yaptığı biliniyor. Kıta genelinde günlük 9 milyon varil petrol üretim kapasitesi bulunuyor olsa da bu petrolün kıymetli bir kısmı ihraç ediliyor. Rafinerilerin birden fazla hükümetlerin denetiminde bulunuyor ve değerli bir kısmının aktif durumda olmadığı belirtiliyor. Uzmanlar bu duruma örnek olarak dünyanın en büyük petrol rezervlerinin üzerinde bulunan Nijerya’yı gösteriyor. Nijerya’nın son yıllarda 3 büyük rafineriyi modernize etmek için kapattığını belirten uzmanlar, hâlihazırda bu rafinerilerin tamamının hizmet dışı olduğuna dikkat çekiyor. Kıta genelindeki bu durum nedeniyle Afrika ülkelerinin birçok, petrol muhtaçlığını yurt dışından sağlıyor. Doğu Afrika’nın geçtiğimiz yıl rafine petrol eserlerinin yüzde 65’inden fazlasını Orta Doğu’dan temin ettiği biliniyor. 

“İran savaşı patlak verdiğinde, Dangote Rafinerisi, daha evvel petrol eserleri için Basra Körfezi’ne bağımlı olan alıcılar için bir can simidi hâline geldi” diyen analist Matthew Tracey-Cook, bu yıl nisan ayına kadar Kenya’daki akaryakıt istasyonlarının neredeyse üçte birinde yakıt sorunu yaşandığına dikkat çekti. Jet yakıtı tedarikinin de sekteye uğramasıyla birlikte Dangote Rafinerisinin Akdeniz ve Avrupa ülkeleri için kritik bir alternatife dönüştüğünü söyleyen Cook; tesisin, petrol eserlerinde Orta Doğu’ya bağımlı olan ve İran’la yakın bağları bulunan Güney Afrika için de ana dizel ve jet yakıtı tedarikçisi pozisyonuna yükseldiğini belirtti. 

Rafinerinin artan faaliyetleri Afrika’daki farklı dalların de kârlılık oranını artırdı. Bunun en dikkat cazip örneklerinden birisi de Togo’nun Atlantik kıyısında, Batı Afrika’nın tek derin su limanı ve kıtadaki sayılı limanlardan biri olan Lomé Limanı oldu. Rafineriden yakıt yükleyip Lomé Limanı’na gelen tankerler, yüklerini burada daha küçük gemilere yükleyerek petrolün Afrika genelinde sevk edilmesinde en kritik noktalardan birine dönüştü ve analistlere nazaran Basra Körfezi’nde yaşanan krizden en kârlı çıkan aktörler arasına girdi.

ÜRETİM KAPASİTESİNİ İKİYE KATLAMAYI HEDEFLİYORLAR 

Dangote, son zamanlardaki artan servetiyle Nijerya’da tenkitlerin de odağında olan isimlerden birisi. Afrika’nın en güçlü isimlerinden birisi olarak bilinen iş insanı bir müddettir tekelcilik yapmakla eleştiriliyordu. Nijeryalılar, Dangote rafinerisinin ithal yakıta olan bağımlılıklarını sona erdireceğini ve maliyetleri düşüreceğini ummuştu. Fakat Nijerya’da yakıt fiyatları tam aksine yükseldi. İnsan hakları avukatı Deji Adeyanju, milyarderin hükümet üzerinde aşırı nüfuz sahibi olduğunu ve ayrıcalıklı muameleden faydalandığını söyledi. Tenkitleri reddeden Dangote, devlet yetkililerini kendi denetim ve güçlerini kaybetmemek uğruna rafineriye petrol akışını kasıtlı olarak engellemekle suçlarken; devlet kurumları ise bu tezleri reddederek usulsüzlük yapmadıklarını savunuyor. 

Dangote, İran krizinin akabinde daha çıkarlı hâle gelen rafinerisinin üretim kapasitesini yeni yatırımlarla ikiye katlamayı hedefliyor. Ağustos ayı başında Kenya Cumhurbaşkanı William Ruto ile Dangote’nin, Kenya’da 17 milyar dolarlık bir rafineri kurulması konusunda mutabakata vardıkları biliniyor. Edwin’in belirttiğine nazaran şirket, 11 Afrika ülkesini kapsayacak bir boru çizgisi inşa etmeyi planlıyor. Afrika’nın en varlıklı beşerinin petrol rafinerisiyle elde edeceği yararın ne kadar büyüyeceğini ise Afrika’dan çok uzakta olan Basra Körfezi’ndeki tansiyonun gidişatı belirleyecek. 

Kaynak : Milliyet