Denize düşürdüğü oyuncak lakabı oldu! Fırtına, lodos, sis dinlemedi: Heykeli dikilen Horoz Reis kimdi?

Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Büyükada’nın geçmişini anlatırken kimi isimler, sırf bir periyodun şahidi olarak değil, adanın hafızasının bir modülü olarak karşımıza çıkıyor. Berç Yetvart Akdeniz, Adalıların verdiği ismiyle Horoz Reis, bu isimlerden biri. 1926 yılında Büyükada’nın Kumsal mevkiinde dünyaya gelen Akdeniz’in babası Artvin’de balıkçıydı. Böylelikle deniz, onun hayatına sonradan giren bir meslek değil, çocukluğundan itibaren içinde büyüdüğü bir dünyanın kesimi oldu. Onun denize olan tutukusu şimdi beş-altı yaşlarındayken babasıyla balığa çıktığı bir gün elindeki tahta horoz oyuncağını denize düşürmesiyle başladı. Oyuncağının akabinde günlerce ağladığı anlatılan çocuğun bu öyküsü, ilerleyen yıllarda onun lakabına dönüştü. Bu sebeple bu ayrıntıyı resmi bir kayıt olarak değil, Horoz Reis’in hayatına ait kelamlı tarih anlatısı olarak kıymetlendirmek gerekiyor. Pekala Berç Yetvart Akdeniz gerçekte kimdi?

Büyükada’nın Kadıyoran bölgesindeki eski Türk mektebini üçüncü sınıfta bırakan Akdeniz babası Artin’in mesleği olan balıkçılığa yöneldi. Kış aylarında balıkçılık yaptığı, yaz aylarında ise teknelerin bakım ve tamiriyle uğraştığı aktarılıyor. Denizle kurduğu münasebet böylelikle sırf balıkçılıkla sonlu kalmadı; tekne kullanımı, deniz şartları ve ada ulaşımı onun gündelik ömrünün temel modülleri haline geldi. Lakin Horoz Reis’in Büyükada hafızasındaki yeri, sadece düzgün bir balıkçı olmasıyla açıklanmıyor. Onu yıllar sonra hatırlatan asıl öge, muhtaçlık sahiplerine yardım etmek için teknesini kullanması oldu.

Geçmişte adadan İstanbul’un ana karasına ulaşmak, bilhassa acil durumlarda bugünkü kadar kolay değildi. Bir hastanın hastaneye götürülmesi gerektiğinde deniz şartları belirleyici olabiliyordu. Adalar Belediyesi’nin 15 Haziran 2025 tarihli resmi açıklamasında, Berç Yetvart Akdeniz’in fırtına, lodos ve sis üzere güç şartlarda Adalı hastaları teknesiyle ana karaya taşıdığı ve bunu karşılık beklemeden yaptığı belirtiliyor. Tıpkı açıklamada onun fedakârlığı ve yardımseverliği sebebiyle Adalıların hafızasında yer ettiği söz ediliyor.

Yazar Adil Bali Horoz Reis’in hayatını anlatırken bilhassa sıhhat konusundaki bu rolüne dikkat çekiyor. Bali’nin değerlendirmesine nazaran 1970’li yıllarda Adalar’dan hastaların ana karadaki hastanelere ulaştırılmasının yarattığı zorluklar içinde Horoz Reis kıymetli bir fonksiyon üstlenmişti. Bu sebeple Adalıların ona cankurtaran manasına gelen bir rol atfetmesi, sırf balıkçılığından kaynaklanmıyordu. Denizi bilen bir balıkçı olarak sahip olduğu marifetleri, muhtaçlık duyulduğunda öbür insanların hayatını kolaylaştırmak için kullanıyordu. Lakin burada da bir ayrım yapmak gerekiyor: Horoz Reis’in kaç kişiyi taşıdığı ya da kaç kişinin hayatını kurtardığına ait emniyetli, kesin bir sayı bulunmuyor. Bu sebeple onun yüzlerce kişiyi kurtardığı üzere sayısal tabirler kullanmak yerine, çok sayıda hastayı ana karaya taşıdığına ait anlatıları aktarmak daha hakikat.

HOROZ REİS!

Horoz Reis’in hayatına ait bilgilerin kıymetli bir kısmı resmi arşivlerden değil, onu tanıyanların ve Büyükada’nın eski sakinlerinin aktardığı anılardan geliyor. Gazeteci-yazar Adil Bali’nin “Horoz Reis: Efsane Reis’in Büyükada Yılları” adlı kitabı da bu açıdan değer taşıyor. Adalar üzerine çalışmalar yapan Bali, Horoz Reis’i çocukluğundan tanıyordu. 2020’de yayımlanan kitapta Akdeniz’in hayatı, onu tanıyan Adalıların anılarıyla birlikte ele alınıyor.

Doğum yılı, mevt yılı, parkın adı ve anma töreni üzere bilgiler resmi kaynaklarla doğrulanabilirken; çocuklukta yaşanan kimi olaylar, lakabının ortaya çıkışı ve onunla ilgili ferdî anılar kelamlı tarih kapsamında değerlendirildiği görülüyor. Horoz Reis’in yaşadığı periyot, Büyükada’nın toplumsal yapısında değerli dönüşümlerin yaşandığı yıllara denk geliyor. Büyükada, uzun yıllar boyunca farklı toplulukların bir arada yaşadığı kozmopolit yapısıyla İstanbul’un özel bölgelerinden biri oldu. Akdeniz’in ömür hikayesi de bu çok kültürlü ada hayatının içinde şekillendi.

Berç Yetvart Akdeniz 1978 yılında hayatını kaybetti. Adalar Müzesi’nin Adalılar arşivinde de Horoz Reis’in ömrü 1926-1978 olarak kaydediliyor. Akdeniz, Büyükada’nın ‘ünlü balıkçı reisi ve cankurtaranı’ olarak tanımlanıyor. Onun vefatından sonra ise ismi Büyükada’nın gündelik hayatında büsbütün kaybolmadı. Horoz Reis’i tanıyanlar onu anlatmaya devam etti. Çocukluk ve gençlik devrine ait anılar sonraki nesillere aktarıldı. Adil Bali’nin kitabı bu anlatıların yazılı bir kayda dönüşmesini sağladı. Büyükada’da bir sokağa da onun ismi verildi. Böylelikle Horoz Reis’in ismi sadece insanların hafızasında değil, adanın resmi yer adlandırmalarında da yer aldı. Horoz Reis’in Büyükada’daki kamusal hafızadaki yeri son yıllarda daha da görünür hale geldi.

Büyükada Kumsal Parkı’na Horoz Reis’in isminin verilmesi önerisi 4 Kasım 2024’te Adalar Belediye Meclisi’nde kabul edildi. Parkın onun ismine düzenlenmesi, Akdeniz’in bir periyot çalışma yerinin ve kayıkhanesinin de bulunduğu Kumsal bölgesiyle yine alaka kurulmasını sağladı. Akabinde 15 Haziran 2025’te parkta Horoz Reis için bir anma ve açılış töreni düzenlendi. Adalar Belediyesi’nin resmi açıklamasına göre Kumsal Parkı artık “Yetvart Akdeniz – Horoz Reis Parkı” ismini taşıyor. Parka ayrıyeten sanatçı Çağdaş Erçelik tarafından hazırlanan Horoz Reis heykeli yerleştirildi. Merasimde Adil Bali de Horoz Reis’e ait anılarını paylaştı. Belediye Başkanı Ali Ercan Akpolat ise Akdeniz’in ismini ve kıssasını gelecek jenerasyonlara aktarma hedefini lisana getirdi. Böylelikle yıllarca kelamlı olarak aktarılan bir ada kıssası, Büyükada’nın fizikî yerlerinden birinde kalıcı bir karşılık bulmuş oldu.

Horoz Reis’in kıssasını sırf geçmişte yaşamış bir balıkçının biyografisi olarak görmek eksik kalabilir. Onun öyküsünün merkezinde deniz var. Fakat bu deniz, sadece geçim kaynağı değil. Birebir vakitte ulaşımın, dayanışmanın ve acil yardımın da yolu. Yetvart Akdeniz’in yaşadığı periyotta Büyükada’da bir hastayı ana karaya götürmek, hava şartları sebebiyle önemli bir sorun olabiliyordu. Onun teknesini bu gayeyle kullanması, bugün sıradan görülebilecek bir ulaşım biçiminin geçmişte ne kadar değerli olabildiğini gösteriyor. Horoz Reis’i özel kılan nokta da burada ortaya çıkıyor: Bir kamu vazifelisi değildi. Bir sıhhat çalışanı değildi. Resmi bir kurtarma vazifelisi de değildi. O, balıkçıydı fakat denizi bilmesi ve teknesine sahip olması, gerektiğinde onu öbürleri için hayati bir beşere dönüştürüyordu. Bu sebeple Büyükada’nın kelamlı tarihinde ‘Horoz Reis’ ismi, sadece bir lakap olarak kalmadı.

Kaynak : Milliyet