Bir zerzevat nasıl savaş silahına dönüştü? ‘Havuç gözü güçlendirir’ kelamının arka planı
Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – 1940’lı yıllarda Avrupa semalarında savaş uçakları çarpışırken, İngiltere’nin cephe dışındaki gayreti de tüm süratiyle sürüyordu. Alman uçaklarının gece ataklarına karşı beklenmedik muvaffakiyetler elde eden İngiliz pilotların sırrı uzun müddet merak konusu olmuştu. Bu soru işaretlerini gidermek için kamuoyuna verilen karşılık ise hayli kolaydı: Havuç. Lakin bu kolay görünen açıklamanın arkasında, savaşın en kritik teknolojik sırlarından biri ve tarihe geçen bir propaganda operasyonu bulunuyordu. Peki II. Dünya Savaşı’nın seyrini ‘havuç tüketimi’ değiştirmiş olabilir miydi?
HAVUÇ YİYEN PİLOT DAHA MI İYİ GÖRÜR?
II. Dünya Savaşı sırasında İngiltere’nin yürüttüğü sıra dışı bir propaganda kampanyası, bugün milyonlarca insanın inandığı bir sıhhat efsanesinin doğmasına sebep oldu. “Havuç yiyen daha düzgün görür” telaffuzunun arkasında ise savaş teknolojisi, zımnî radar çalışmaları ve kamuoyunu yönlendirme stratejisi vardı. Tarihte savaşlar sadece cephelerde kazanılmadı. Orduların silahları kadar değerli olan bir öteki öge da bilgi oldu. II. Dünya Savaşı boyunca ülkeler, düşmanlarını yanıltmak, kendi halklarının moralini yükseltmek ve kaynaklarını daha verimli kullanmak için çeşitli propaganda metotlarına başvurdu. İngiltere’nin havuç üzerinden yürüttüğü kampanya ise bu periyodun en farklı örneklerinden biri olarak tarihe geçti. Bugün küçük yaşlardan itibaren duyduğumuz “Havuç yersen gözlerin daha yeterli görür” kelamı, aslında büyük ölçüde savaş yıllarında oluşturulan bir anlatının sonucuydu.
1940’lı yıllarda Avrupa’da yoğun hava taarruzlarına sahne olurken, İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin gece operasyonlarındaki başarısı dikkat çekiyordu. RAF pilotları (Birleşik Krallık’ın hava kuvvetleri olan Kraliyet Hava Kuvvetleri’nde (Royal Air Force – RAF) misyon yapan askeri pilotlar) bilhassa karanlık saatlerde Alman bombardıman uçaklarını tespit etme ve etkisiz hâle getirme konusunda değerli muvaffakiyetler elde ediyordu. Bu muvaffakiyetin arkasındaki gerçek sebep ise kamuoyuna açıklanmıyordu. İngiltere, düşman uçaklarını tespit etmeye yardımcı olan gelişmiş radar sistemleri üzerinde çalışıyor ve bu teknolojik üstünlüğünü bilinmeyen tutmak istiyordu. Tam bu noktada devreye tesirli bir kıssa girdi: İngiliz pilotlarının gece görüşlerinin inanılmaz olduğu ve bunun sebebinin bol ölçüde havuç tüketmeleri olduğu söylendi. Gazeteler, radyo yayınları ve çeşitli kampanyalar aracılığıyla havucun göz sıhhatiyle ilgisi ön plana çıkarıldı. Böylelikle Alman istihbaratının İngiliz muvaffakiyetinin ardındaki teknolojik gelişmeleri fark etmesi zorlaştırılmaya çalışıldı.
Havuç kampanyasının arkasındaki emel sırf Almanları yanlış yönlendirmek değildi. Savaş iktisadı sebebiyle İngiltere’de birçok temel besin eseri sonluydu ve halk karne sistemiyle alışveriş yapıyordu. Buna karşılık havuç, savaş şartlarında daha kolay erişilebilen ve üretimi sürdürülebilen eserlerden biriydi. Hükümet, halkı alternatif besin kaynaklarına yönlendirmek ve mevcut besin kaynaklarını daha istikrarlı kullanmak için havucu öne çıkardı. Bu sebeple havuç, hem ruhsal savaşın hem de iç kamu siyasetinin bir modülü hâline geldi.
TAMAMEN KURGULANMIŞ BİR METİN!
Aradan geçen yıllar boyunca “havuç gece görüşünü artırır” inanışı yaygın biçimde kabul gördü. Fakat çağdaş bilim, bu argümanın daha karmaşık bir gerçekliğe sahip olduğunu ortaya koyuyor. Havuç sahiden de göz sıhhati açısından değerli bir besin olarak biliniyor. İçeriğinde bulunan beta-karoten, beden tarafından A vitaminine dönüştürülür. A vitamini ise gözün düşük ışık şartlarında görmesini sağlayan biyolojik süreçlerde kıymetli rol oynar.
Özellikle A vitamini eksikliği yaşayan bireylerde havuç tüketimi yahut kâfi A vitamini alımı, gece görüş sorunlarının giderilmesine yardımcı olabilir. Fakat sağlıklı ve istikrarlı beslenen bir kişinin daha fazla havuç yemesi, onu karanlıkta gören bir ‘gece avcısına’ dönüştürmez. Havuç, göz sıhhatini destekleyebilir lakin olağan hudutlar içinde görüş yeteneğini inanılmaz düzeylere çıkarmaz.
Havuç öyküsünü değişik yapan nokta, büsbütün kurgulanmış olmasıdır. İngiliz propagandasının gerçek bir bilimsel bilgiyi alıp abartılı bir anlatıya dönüştürdüğü görülüyor. A vitamini göz sıhhati için gereklidir ve havuç bu açıdan yararlı bir besindir. Lakin savaş devrindeki anlatının, bu gerçeği çok daha büyük ve etkileyici bir öyküye dönüştürdüğü kesin.
II. Dünya Savaşı’nın üzerinden onlarca yıl geçmesine karşın havuç efsanesi hâlâ günlük hayatımızda varlığını sürdürüyor. Anne babaların çocuklarına söylediği kolay bir tavsiye üzere görünen bu kelamın arkasında aslında savaş stratejileri, bilinmeyen teknolojiler ve kitle iletişimi bulunuyor. Havuç bugün hâlâ sağlıklı bir besin olarak sofralarda yer alıyor. Fakat onun asıl dikkat cazip öyküsü, bir zerzevatın nasıl olup da tarihin en tesirli propaganda araçlarından birine dönüştüğünde yatıyor.
Kaynak : Milliyet
