İsmi ‘altın’ lakin bedeli altından fazla! Antik Yunan’da soylular giyiyordu: Midye kabuğundan çıkıyor
Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Pinna nobilis isimli midye pek çok kişinin sakala benzettiği altın renkli bir kadro püsküllerle sarılıydı. Bu püsküller Antik Yunan’da soyluların imajlarını ve statülerini temsil eden bir materyale dönüştürülüyor ve dünyanın en değerli, en özel giysilerinin üretiminde kullanılıyordu. Midyenin sakala benzeyen püsküllerinden üretilen iplikler incecik örülüyor ve hükümdarların, din adamlarının ve soylu hanımların üzerinde ışıl ışıl parlıyordu. Bu kumaşa ‘altın kumaş’ ya da ‘deniz ipeği’ deniyordu. 2000 yıl evvel üretilmiş de olsa günümüze ulaşan örnek kumaşların renginin hiç solmaması, Antik Yunan’da ‘batmayacağına inanılan güneşi’ anımsatıyordu. Burası tahminen üzerinde güneşin hiç batmayacağı o imparatorluk değildi. Ancak deniz ipeği, 2000 yıl evvel karar sürenler için ‘güneş’ üzere parlamayı sağlıyordu. Tüm bu özel kumaşı kullanmak için uzun zahmetler gerektiren bir süreç ve pinna nobilis isimli midyeyi toplamak da büyük bir emek demekti. Üstelik her şey yolunda da sayılmazdı. Altın sakallı midyenin jenerasyonunun tükenme tehlikesi her geçen gün daha da fazla görülüyordu. Zaman ilerledikçe öteki kumaşlar, öteki manalar yüklenerek saray koridorlarında ‘önemli insanların’ üzerinde görülüyordu. 2000 yıl sonra, bugünlerde ise bu midye neredeyse yok denecek kadar azalmış, bu ipeği üretmek için alternatif bir yol olup olmadığı akla gelen son deva olmuştu. Bilim insanları araştırmalarını tamamladığında pinna nobilis için olmasa da deniz ipeği için sevindirici bir haber verdi. Altın kumaş diğer bir midye kullanılarak da üretilebilirdi. Pekala fakat nasıl? Marmara Üniversitesi Teknoloji Fakültesi, Dokuma Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Emine Dilara Koçak altından pahalı altın kumaşı Milliyet.com.tr’ye anlattı.
PİNNA NOBİLİS OLMASA DA OLUR! DERMANI BULUNDU
Altın üzere parlayan deniz ipeği o kadar parlaktı ki, pek çok kişi bunun Yunan efsanelerindeki Jason’ın Altın Post arayışına ilham kaynağı olduğuna inanıyordu. Yüzyıllardır Akdeniz’deki zanaatkarlar, bu sulara mahsus ve 4 metreye kadar büyüyebilen dev midye Pinna nobilis’in sakal gibisi tüylerinden elde edilen ipeği eğirme sanatını kuşaktan nesile aktarmış olsa da midyenin jenerasyonu tükenmekte olan bir cins olması, bu geleneği yaşatmayı zorlaştırmıştı. Bilim insanları, Güney Kore’de yaygın olarak besin gayesiyle yetiştirilen, Atrina pectinata isimli akraba bir midye cinsinin atık modüllerini kullanarak efsanevi kumaşı yine üretmeyi başardığında efsane geri dönmüştü. Araştırmacılar, deniz ipeğinin kalıcı altın renginin gerisindeki kesin moleküler yapıyı ve oluşumunu da belirlemişti. Bu kumaşın bilinen en eski bahsi, Kartacalı bir hukukçu ve sonradan Hristiyan muharrir olan Tertullian’ın De Pallio isimli yapıtında anlattığı üzere, ikinci yüzyıla kadar uzanıyor. İpek, midyenin deniz yosununa, kuma ve taşa tutunmasını sağlayan ince lakin kalın iplikçiklerinden elde ediliyordu. İplikler itinayla toplanıyor ve deniz yosunu ve kumdan arındırmak için deniz suyunda durulanıyordu. Ardından tuzu uzaklaştırmak için yumuşak suyla yıkanıyor ve havada kurumaya bırakılıyordu. Süreç bununla da hudutlu değildi. Lifler parlak bir görünüm kazandırmak için titizlikle taranıyor ve eğriliyordu. 24 ila 36 saat limon suyunda bekletildikten sonra, son bir yıkama, kurutma ve tarama süreciyle süreç tamamlanıyordu. Ortaya çıkan deniz ipeği, İsviçre’deki Basel Tabiat Tarihi Müzesi’nde araştırmacı olan Felicitas Maeder’e nazaran ‘çocuk saçı kadar inceydi.’ Ancak 1992’den beri Avrupa Birliği, pinna nobilis’in avlanmasını yasakladı ve büyük bir toplu mevtin akabinde 2019’da resmi olarak kuşağı tükenmekte olan cinsler ortasına alındı.
“Deniz ipeği üretimi, klasik ipekböcekçiliğinde olduğu üzere ‘lif üretmek için organizmayı yetiştirme’ değil; tabiatta bulunan bir byssus demetinin temizlenip lif haline getirilmesi sürecidir. Maeder’in envanter/üretim anlatımlarında klasik süreç, birbirini izleyen şu basamaklarla verilir: Byssusun kesilerek alınması > tekrar tekrar yıkanması (tuz, kum ve organik kalıntıların uzaklaştırılması) > kurutma > tarama/ayrıştırma > eğirme > örme/dokuma. Bu adımların her biri, lifin yüzey paklığı ve lifler ortası hizalanma açısından zaruridir; aksi halde düzgün iplik oluşmaz. Materyal bilimi açısından deniz ipeğini özel yapan nokta, bu “lif hazırlama” süreçlerinin yalnızca kir gidermekle kalmayıp lifin mikroyapısal bütünlüğünü de etkileyebilmesidir. Byssus lifleri; globüler proteinlerin oluşturduğu sıra dışı bir hiyerarşik nizam (helisel üstyapı vb.) taşıyabildiğinden, sert kimyasal süreçler ve çok mekanik zorlanma lifin işlevsel özelliklerini düşürebilir. ‘Midye yahut deniz tarağı’ sözü için bilimsel netlik: Deniz ipeği geleneğinin ana biyolojik kaynağı literatürde bilhassa fan shell/pen shell (Pinna nobilis) olarak tanımlanır. Bununla birlikte kimi çalışmalar, fan shell byssusunu pearl oyster byssusu ile karşılaştırarak byssusun çeşitler ortası yapısal farklılıklarını gösterir; yani byssus üreten diğer bivalvler vardır. Lakin ‘sea silk’in tarihsel/ikonik örnekleri Pinna nobilis ekseninde ağırlaşır.” -Prof. Dr. Emine Dilara Koçak
DENİZ İPEĞİNİN ‘ALTIN RENGİ’ ASLA SOLMUYOR!
Bu eşsiz gerecin en değerli özelliği o altın rengini ve bedelini asla kaybetmemesiydi. Yani asırlar da geçse altın hiç solmuyor, ipek daha da bedel kazanıyordu. Peki ancak nasıl oluyor de binlerce yıllık gerecin rengi bile bozulmadan saklanması mümkün oluyordu? Antik Mısır’da ustalıkla yapılan mumyalama sürecine karşın her şey deforme oluyordu. Tahminen de bu saklamakla değil, ipeğin yapısıyla ilgili bir şeydi. Prof. Dr. Emine Dilara Koçak altın kumaşı sırrını şöyle açıklıyor:
“Deniz ipeği kaynaklarda ‘doğal olarak iridesan kahverengi altın ışıltı’ ile tanımlanır. Bu ışıltı, boyayla elde edilmiş bir renkten fazla lifin yüzey/mikroyapı tertibinin ışığı yansıtma biçimiyle güçlenen ‘metalimsi parlaklık’ olarak düşünülür. Maeder çalışmalarında bunu deniz ipeğinin antik çağdan beri kıymetli görülmesinin temel nedenlerinden biri olarak vurgular. Pasche ve arkadaşlarının byssus ultrastrüktürü üzerine yaptığı malzeme-bilim temelli çalışma, fan shell byssusunda daha evvel raporlanmamış hiyerarşik bir tertip (globüler proteinlerin helisel bir üstyapı içinde düzenlenmesi) tanımlar. Bu çeşit hiyerarşik ve tertipli mikro/nano mimariler, optik olarak parlaklık/ışıltı algısını destekleyebilir (özellikle lif yüzeyinde ışık saçılması ve yansıma paternleri üzerinden). Burada ‘altın’ tesiri tek bir kimyasal pigment açıklamasına indirgenemez. Lifin fizikî yapısı kritik rol oynar.”
28 GRAMI İÇİN 100 DALIŞ GEREKİYOR: 1 ELBİSE 1000 ALTIN DEĞERİNDE
Günümüzde Antik Yunan’ın kıymet biçilmez kumaşı ve ondan üretilen kimi eşyalar dünyanın en ünlü ve büyük müzelerinde sergileniyor. Müzede olan pek çok şey zati son derece bedelli olduğu için orada olsa da deniz ipeğinin bugün üretilmiş bir örneği de en az 2000 yıllık olanlar kazar kıymetli. Çünkü üretmek için ortaya konan maliyet, bir giysi fabrikası kurmakla eş paha. Üstelik günler süren çalışmanın sonunda ortaya çıkan ipek ölçüsü birkaç gramdan fazlası değil. Prof. Dr. Emine Dilara Koçak bu özel kumaşın ne söz ettiğini ve pahasını “Deniz ipeği, tarih boyunca ‘lüks’ ve ‘nadire’ kategorisinde anılır. Maeder’in envanter bulgularına nazaran deniz ipeği kesimlerinin büyük kısmı dokumacılık müzelerinden fazla tabiat tarihi müzelerinde bulunur. Bunun nedeni, geçmişte deniz ipeği eserlerinin kabuklarıyla ‘merak kabineleri (cabinets of curiosity)’ içinde saklanması ve bu koleksiyonların daha sonra tabiat tarihi müzelerine dönüşmesidir. Yunan dünyası dışında, çağdaş devirde ‘izlenebilir üretim’ açısından İtalya (özellikle Taranto ve Apulia) ile Sardinya öne çıkar. Ayrıyeten ‘gezgin anlatıları’ Akdeniz’in farklı noktalarına işaret etse de, hepsinin doğrulanabilir üretim deliline dönüşmediği belirtilir” diye anlatıyordu. Peki deniz ipeğinin maddi pahası?
Yalnızca bir ons, yani yaklaşık 28 gram bitmiş iplik için kâfi ölçüde altın sakal toplamak yaklaşık 100 dalış yapılmasını gerektiriyor. 9’uncu yüzyıla ilişkin bir Pers kaynağı, deniz ipeğinden yapılmış tek bir elbisenin 1000’den fazla altın kıymetinde olduğunu belirtiyor. Bu gereçten yapılmış eşyalar nadiren açık artırmaya çıkarılıyor. Bilinen yalnızca 60 civarında örnek var ve son halka açık satışın 1767 yılında yapıldığı kestirim ediliyor. Müzayede vazifelisi Bob Ross’un da belirttiği üzere, şapka için verilen varsayım (5 bin ila 8 bin dolar) büsbütün bir iddiadan ibaret. Yani bugünlerde de deniz ipeğinden bir elbise için yüzlerce altını gözden çıkarmanız gerekiyor!
Kaynak : Milliyet
