Ekran süresi çocukların beynini gerçekten kötü etkiliyor mu?

Bir gün ev işleriyle uğraşırken, en küçük oğluma oyalanması için babasının iPad’ini verdim. Bir süre sonra, gözüm onu yakından takip etmediğimden, ne kadar süre kullandığını ya da neye baktığını bilmiyordum. Bu durum beni endişelendirmeye başladı ve ona zamanının sınırlı olduğunu söyledim. Ancak, bu uyarı onun öfke nöbetine dönüşmesine neden oldu. Tekmelemeler, bağırmalar, adeta tablete yapışmış gibi öfkeli hareketler ve beni uzaklaştırmaya çalışan küçük bir çocuk… Bu aşırı tepki, beni oldukça rahatsız etti. Bu olaylar, teknoloji kullanımının küçük yaşlardaki çocuklar üzerindeki etkisini yeniden düşünmemi sağladı.

Apple iPad’in piyasaya sürüldüğü dönemde, dönemin CEO’su Steve Jobs, kendi çocuklarının bu cihazları kullanmasını uygun görmemişti. Microsoft’un kurucusu Bill Gates de, çocuklarının teknolojiye erişimini sınırlandırmayı tercih ettiğini ifade etmişti. Ekran başında geçirilen zamanın olumsuz etkileri, gençler arasında depresyon, davranış sorunları ve uyku yoksunluğu gibi sorunların artışına neden olmaya başladı. Hatta, ünlü nörobilimci Susan Greenfield, internet ve bilgisayar oyunlarının ergen beynine zarar verebileceği konusunda uyarılarda bulunmuştu. 2013’te, uzun ekran sürelerinin olumsuz etkilerini iklim değişikliğine benzetmiş, insanların bu önemli değişimi ciddiye almadığını vurgulamıştı. Bu uyarılar, zamanla daha fazla dikkate alınmaya başlanmış olsa da, hikayenin tamamını anlatan tek taraflı bir tablo çizmek yanlış olur.

British Medical Journal’da yayınlanan bir başyazıda, Greenfield’in beyinle ilgili iddialarının bilimsel açıdan yeterli delillere dayanmadığı, kamuoyunu yanıltıcı olabileceği savunuldu. Günümüzde ise başka araştırmacılar, ekranların olumsuz etkilerine ilişkin somut bilimsel kanıtların eksik olduğunu iddia ediyor. Peki, çocuklarımız için endişelenmek ve onların tablet ve akıllı telefonlara erişimini sınırlandırmak gerçekten yanlış mı?

Göründüğü Kadar Kötü mü?

Bath Spa Üniversitesi Psikoloji Profesörü Pete Etchells, ekran kullanımının ruh sağlığı üzerindeki etkilerine ilişkin, bu tartışmayı destekleyen veya karşı çıkan geniş araştırma verilerini inceledi. Yüzlerce araştırmanın ve büyük veri setinin analiz edilmesi sonucunda, Etchells, “Ekran başında geçirilen zamanın korkutucu sonuçlarına ilişkin somut kanıtlar henüz ortada yok” diyerek, medyada sıkça yer alan olumsuz hikayelerin bilimsel temellere dayanmadığını belirtiyor. Amerikan Psikoloji Derneği’nin 2021 yılında yayınladığı araştırma ise, dünya genelinden 14 yazarın, 2015-2019 yılları arasında yayınlanan 33 çalışmayı analiz ederek, ekran kullanımı ile ruh sağlığı arasındaki ilişkiyi inceledi. Sonuçlar, akıllı telefonlar, sosyal medya ve video oyunlarının ruh sağlığı sorunlarında çok az veya hiç rol oynamadığını ortaya koydu. Bazı çalışmalar, mavi ışığın melatonin hormonunu baskılayarak uykuya dalmayı zorlaştırdığı iddiasını öne sürse de, 2024’te yapılan geniş çaplı bir inceleme, yatmadan önceki ekran ışığının uyku kalitesini olumsuz etkilediğine dair genel bir kanıt bulunmadığını gösterdi.

Bilimin Eksiklikleri

Prof. Etchells, mevcut verilerin çoğunun, katılımcıların kendi bildirimlerine dayandığını ve bu nedenle objektifliğin zayıf olduğunu vurguluyor. Yani, gençlere “Ne kadar ekran süresi geçiriyorsun?” sorusu soruluyor ve “Bu kadar” cevabını almak, gerçeği yansıtmıyor olabilir. Ayrıca, bu verilerin yorumlanmasında farklı yaklaşımlar ve olasılıkların sayısı neredeyse sonsuz. Örneğin, sıcak havalarda hem dondurma satışı hem de cilt kanseri vakalarının artması istatistiksel olarak anlamlı olsa da, bunlar arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi yoktur; dondurmalar cilt kanserine neden olmaz.

Michigan Üniversitesi’nden çocuk doktoru Jenny Radesky ise, gençlerin artan anksiyete ve depresyon şikayetlerinin, çoğu zaman yalnız kalma veya sosyal izolasyon gibi başka faktörlerle ilişkili olduğunu söylüyor. Bu durumda, ekran kullanımı değil, yalnızlık ve sosyal bağların zayıflaması, ruh sağlığı sorunlarının temel nedeni olabiliyor.

Ekranda Neye Bakıldığı da Önemli

Prof. Etchells, “Ekran başında geçirilen zaman” kavramının çok muğlak ve detaylandırılmaya ihtiyacı olduğunu belirtiyor. Örneğin, gençler ekran karşısında canlandırıcı mı, eğitici mi, kötü haberlerle mi dolu bir içerikle mi vakit geçiriyor? Arkadaşlarıyla mı çevrimiçi sosyalleşiyor, yoksa yalnız mı? Bu soruların cevaplarına göre, ekran süresi ve etkileri çok farklı olabilir. ABD ve İngiltere’de yapılan bir araştırmada, 9-12 yaş arası 11.500 çocuk üzerinde yapılan inceleme, beyin taramaları ve sağlık değerlendirmeleriyle birlikte, çocukların ekran kullanımı ve beyin bağlantıları analiz edildi. Çalışma, birkaç saatlik ekran kullanımının bile bilişsel veya zihinsel sorunlara neden olmadığı sonucuna ulaştı. Oxford Üniversitesi Profesörü Andrew Przybylski’nin yürüttüğü çalışmalar ise, oyunlar ve sosyal medyanın aslında sağlığa zarar vermekten çok, bazı durumlarda fayda sağlayabileceğini gösteriyor.

Prof. Etchells, “Eğer ekranlar gerçekten beyinde kalıcı zararlara yol açsaydı, bu büyük veri setlerinde net bir sinyal görürdük” diyerek, ekranların beyinleri kötü yönde değiştirdiğine dair güçlü bir kanıt olmadığını savunuyor. Cardiff Üniversitesi Profesörü Chris Chambers ise, “Eğer olumsuz etkiler olsaydı, bu çok açık görülürdü. Son 15 yıllık araştırmalar, bilişsel sistemimizin böyle çevresel değişikliklere karşı ne kadar dirençli olduğunu gösteriyor” diyerek, bu iddiaların bilimsel olarak temelsiz olduğunu belirtiyor.

Akıl Sağlığı ve Felaket Senaryoları

Ne Prof. Przybylski ne de Prof. Etchells, zararlı içeriklerin ve çevrimiçi tehditlerin ciddi tehditler oluşturduğunu reddetmiyor. Ancak, ekran kullanım sürelerine ilişkin tartışmanın, bu riskleri göz ardı ederek, sadece süreye odaklanmayı teşvik ettiğini düşünüyorlar. Prof Przybylski, cihazların sınırlandırılması veya yasaklanmasıyla ilgili tartışmalardan endişe duyuyor ve ekran sürelerinin ne kadar katı şekilde kontrol edilirse, o kadar cazip hale gelebileceğine inanıyor. Buna karşı çıkanlar ise, çocukların teknolojiye erişimlerinin engellenmesiyle, onların çağın gerisinde kalabileceği ve eşitsizliklerin artabileceği endişesini taşıyorlar. İngiltere’deki Smartphone Free Childhood kampanyası, 14 yaşından küçük çocukların akıllı telefon kullanımını yasaklamayı ve sosyal medya erişimini 16 yaşına kadar ertelemeyi öneren imza kampanyasına 150 binin üzerinde destek toplamış durumda.

San Diego Eyalet Üniversitesi psikoloji profesörü Jean Twenge ise, gençler arasında artan depresyon oranlarını araştırırken, başlangıçta sosyal medyanın “korkutucu” olduğunu kanıtlamayı amaçlamadığını, ancak bu süreçte ortak nokta olarak, çocukların ekran kullanımını ve ruh sağlığını ilgilendiren verilerin dikkat çektiğini anlatıyor. Günümüzde, ebeveynler çocuklarının ekranlarını mümkün olduğunca sınırlamaya çalışıyor ve bu da akıllıca bir davranış olarak görülüyor. Twenge, “Çocukların beyninin 16 yaşında daha gelişmiş ve olgun olduğu, sosyal çevrelerinin de bu yaşta daha istikrarlı olduğu biliniyor” diyerek, ergenlik döneminde ekran kullanımını sınırlandırmanın önemini vurguluyor.

Kendi araştırmalarını ve deneyimlerini paylaşan Twenge, büyük veri analizleri ve kontrollü çalışmalar ışığında, ekranların çocuklar üzerinde ciddi ve kalıcı zararlara yol açtığını gösteren güçlü bir delil olmadığını belirtiyor. Ayrıca, çocukların erişimini sınırlandırmanın, onların gelişimi ve ruh sağlığı açısından önemli bir adım olduğunu düşünüyor.

Bilimsel Veri ve Toplumsal Tartışma

Mevcut verilerin çoğu, çocukların ve gençlerin kendi beyanlarına dayanıyor ve bu da bazı belirsizlikler içeriyor. Ancak, bu verilerin, ekranların gerçekten zararlı olup olmadığı konusunda net bir sonuca varmaya engel olmadığını gösteriyor. Danimarka’da 2024’te yapılan ve 89 aileden 181 çocuğun katıldığı araştırma, iki hafta boyunca, çocukların yarısına haftada üç saat ekran sınırı koyarak, tablet ve telefon kullanımını yasakladı. Bu sınırlamaların, çocukların psikolojik semptomlarını azaltıp, sosyal davranışlarını iyileştirdiği ortaya çıktı; tabii ki, daha fazla araştırma gerekiyor. İngiltere’de yapılan başka bir çalışmada ise, yüksek sosyal medya kullanımının kız çocuklarında depresyon riskini artırdığı belirlendi. Prof Twenge, “İnternette daha fazla zaman geçirmek, genellikle daha az uyku ve yüz yüze iletişim anlamına geliyor. Bu, ruh sağlığı açısından endişe verici bir denklem” diyerek, tartışmanın neden bu kadar karmaşık olduğunu açıklıyor.

Ebeveynlerin Kaygıları ve Çocukların Geleceği

Prof. Etchells, ebeveynlerin çocuklarının ekranlarını kontrol ederken, bu cihazların aslında çocukların beyinlerini şekillendirdiği düşüncesine güldüğünü ve her şeyin beyni değiştirdiğine inananların, bu konuda abartılı endişeler taşıdığını söylüyor. Ancak, ebeveynlerin, potansiyel risklere ilişkin kaygılarını anlamak da önemli. Michigan Üniversitesi’nden çocuk doktoru Jenny Radesky ise, “Görünüşe göre insanlar, çocukların ekran başında geçirdiği zamanın ruh sağlığı üzerindeki etkisi hakkında çok fazla suçlamada bulunuyor. Bu, ebeveynler arasında giderek artan bir yargılayıcı söylem” diyerek, bu tartışmanın aslında ebeveyn suçluluğunu artırmaya hizmet ettiğini belirtiyor.

Geriye baktığımda, en küçük oğlumun iPad yüzünden yaşadığı öfke nöbetleri beni endişeye sevk etmişti; ancak zamanla, onun bu tepkilerinin sadece ekranla değil, günlük yaşamındaki diğer pek çok aktivitede de benzer tepkiler verdiğini fark ettim. Saklambaç oynarken veya yatmaya hazırlanırken gösterdiği davranışlar, ekran kullanımından bağımsız olarak, çocukların duygusal gelişiminde doğal bir süreç olabilir. Ekran süreleri, ebeveynler ve uzmanlar arasında sıkça tartışılan bir konu haline geldi. Resmi kurumların şu anda önerdiği zaman sınırları tutarlı değil. ABD’de Amerikan Pediatri Akademisi ve İngiltere’de Kraliyet Pediatri ve Çocuk Sağlığı Koleji, çocuklar için belirli zaman sınırları öneriyor; ancak, bu sınırlar, fiziksel aktivite ve gelişimsel ihtiyaçlar göz önüne alınarak belirlenmiş durumda. Dünya Sağlık Örgütü ise, 0-2 yaş arası çocuklar için hiç ekran süresi önermiyor ve 4 yaş altındaki çocuklara günde en fazla bir saatlik ekran kullanımını tavsiye ediyor. Bu önerilerin temel amacı, aktif yaşam ve fiziksel hareketi teşvik etmek. Ancak, bilimsel verilerin eksikliği ve farklı görüşlerin olması, çocukların erişimini sınırlama konusunda ciddi bir toplumsal tartışma yaratıyor. Peki, teknolojiden uzak tutmak mı, yoksa onunla uyum içinde olmak mı daha doğru? Bu sorunun cevabı, zamanla ortaya çıkacak. Şu an, ekranların çocuklar üzerindeki etkisi konusunda kesin ve net bir bilimsel kanıt bulunmadığı gibi, bu alandaki araştırmalar da hızla gelişmeye devam ediyor. Bu süreçte, en önemli nokta, çocukların gelişimlerine olabilecek en sağlıklı ve dengeli şekilde destek olmaktır, hem teknolojiyi kullanma biçimlerini anlamak hem de olası risklere karşı dikkatli olmak. Teknoloji hayatımızın ayrılmaz bir parçası olmaya devam ederken, çocukların bu teknolojiyi bilinçli ve kontrollü şekilde kullanmaları için ebeveynlerin ve toplumun ortak çabası şarttır.