Sebep eline makası alan saçını kesiyor? Ebeveynin birinci yansısı her şeyin anahtarı! ‘Yaramazlık değil’

Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Çocuğunun saçını kendi kendine kestiğini gören birçok ebeveyn birinci anda bunun bir yaramazlık ya da ruhsal bir sorun olduğunu düşünüyor. Oysa uzmanlar, bu davranışın bilhassa okul öncesi devirde birçok vakit merak, keşfetme isteği ve oyun davranışının doğal bir modülü olarak ortaya çıkabileceğini belirtiyor. Fakat saç kesme davranışının tekrarlaması, çocuğun bunu gizlemeye çalışması yahut farklı belirtilerle birlikte görülmesi, altta yatan duygusal bir meşakkatin habercisi olabileceği için ailelerin süreci hakikat yönetmesi büyük ehemmiyet taşıyor.
Uzman isim Klinik Psikolog Dr. Sevcan Aktaş tüm ayrıntıları Milliyet.com.tr’ye anlattı.

Genelde 2-6 yaş arasındaki çocukların kendi saçlarını kesmesi çok sık görülen bir davranıştır. Açıklamalarına çocukların kendi saçlarını kesmelerinin ardında yatan davranışı anlatarak başlayan Dr. Sevcan Aktaş, çocuğunun kendi saçını kestiğini gören birçok ebeveynin birinci anda şaşkınlık ve kaygı yaşayabildiğini meğer bu davranışın her vakit bir ruhsal sorunun işareti olmadığını iletti. Birden fazla vakit çocukların dünyayı keşfetme biçimlerinden biri olarak da karşımıza çıkabildiğinin altını Dr. Aktaş, “Çocuk psikolojisindeki yeni yaklaşımlar, çocukların davranışlarını değerlendirirken sadece davranışın kendisine değil, altında yatan gelişimsel sürece de bakılması gerektiğini vurgular. Bilhassa okul öncesi periyotta çocukların merak duygusu epey güçlüdür. Buna karşılık dürtülerini denetim etmelerini sağlayan öz-düzenleme marifetleri şimdi tam olarak gelişmemiştir. Bu sebeple eline makas geçen bir çocuğun kendi saçını kesmesi birçok vakit merak, keşif isteği ve dürtüselliğin birleşiminden kaynaklanır. Çocuk bazen makasın ne yaptığını görmek, bazen görünümünü değiştirmek, bazen de sadece “Acaba ne olacak?” sorusunun karşılığını öğrenmek ister” dedi.

YETİŞKİNE SIRADAN, ÇOCUKLARDA KAYGILI BİR DURUM!

Bazı çocuklar için ise bu davranışın bir oyun ve denetim kurma teşebbüsü olabileceğini belirten Dr. Aktaş, “Yetişkinler için sıradan görünen saç kısmı tecrübesi birtakım çocuklarda dert yaratabilir. Psikoloji literatüründe çocukların korku verici ya da denetim edemedikleri tecrübeleri oyun yoluyla tekrar ederek anlamlandırmaya çalıştıkları uzun vakittir bilinmektedir. Bu sebeple kimi çocuklar “berbercilik” oynayabilir ya da kendi saçlarını kesmeyi deneyebilir. Bu durum birden fazla vakit yaşadıkları tecrübe üzerinde kelam sahibi olma ve denetim kurma gayreti olarak kıymetlendirilebilir. Burada değerli olan nokta, birebir davranışın her çocukta tıpkı sebeple ortaya çıkmamasıdır. Psikolojide “eşsonuçluluk” (equifinality) olarak isimlendirilen kavram, tıpkı davranışın farklı sebeplerden kaynaklanabileceğini söz eder. Bir çocuk saçını büsbütün meraktan keserken, öbür bir çocuk can problemi sebebiyle, bir başkası ise yaşadığı gerilimin tesiriyle birebir davranışı gösterebilir. Bu sebeple davranışın kendisinden çok, hangi bağlamda ortaya çıktığı önemlidir” açıklamasında bulundu. Ayrıyeten çocukların davranışlarının içinde bulundukları etraftan de etkilenebildiğini söyleyen Dr. Aktaş, “Evde yaşanan çatışmalar, okul sıkıntıları yahut öbür gerilim kaynakları birtakım çocuklarda davranışsal yansılara yol açabilir. Lakin tıpkı gerilimli olay her çocukta birebir sonucu doğurmaz. Bu sebeple saç kesme davranışını değerlendirirken çocuğun genel ömür şartları ve duygusal durumu da göz önünde bulundurulmalıdır” diyerek ebeveynleri şuurlu olmaya davet etti.

‘MERAK, KEŞİF VE DÜRTÜSELLİKTEN KAYNAKLANIYOR’

Çocuğun kendi saçını kesmesinin her vakit bir ruhsal sıkıntıya işaret etmediğini söz eden Dr. Aktaş, özellikle küçük yaşlarda bu davranışın birden fazla vakit merakın, keşif isteğinin ve dürtüselliğin bir sonucu olarak ortaya çıkabildiğini iletti. Bu sebeple ebeveynlerin birinci reaksiyon olarak sakin olmaları gerektiğini uzman isim çocuğa bağırmanın, onu sert halde cezalandırmanın, utandırmanın ya da “yaramaz” olarak etiketlemenin ekseriyetle durumu düzeltmeyeceğini söyledi. Bilakis aşırı reaksiyon vermenin çocuğun korkusunu artırabileceğini ve ebeveynle olan inanç münasebetini zedeleyebileceğini hatırlattı. Dr. Aktaş, “İlk olarak çocuğun fizikî olarak ziyan görüp görmediği denetim edilmelidir. Daha sonra meskendeki kesici aletlerin inançlı formda saklandığından emin olunmalıdır. Bundan sonraki kademede çocuğu sorgulamak yerine anlamaya çalışmak daha faydalı olacaktır. “Bunu sebep yaptın?” yerine “Ne oldu, bana anlatır mısın?” üzere açık uçlu sorular çocuğun davranışının altında yatan sebebi anlamaya yardımcı olabilir. Ailelerin kaçınması gereken en kıymetli davranışlardan biri de çocuğu tek bir davranış üzerinden tanımlamaktır. Çocukların öz-düzenleme maharetleri vakitle gelişir ve ebeveyn dayanağı bu süreçte kıymetli bir kollayıcı faktördür. Davranışı korkutarak bastırmaya çalışmak yerine, çocuğun yaşadığı muhtemel gerilimleri anlamaya çalışmak ve sakin bir rehberlik sunmak çok daha faydalı olacaktır” açıklamasında bulundu.

Ebeveynlerin hangi durumlarda daha dikkatli olması gerektiğini ileten Dr. Aktaş, saç kesme davranışının birden fazla vakit gelişimsel bir keşif davranışı olsa da birtakım durumlarda daha yakından kıymetlendirilmesi gerekebileceğini söyledi. Özellikle dikkat edilmesi gereken noktanın, davranışın makasla saç kesmenin ötesine geçip geçmediği olduğunu hatırlattı. Şayet çocuk saçını, kaşını yahut kirpiklerini eliyle tekrarlayıcı biçimde yoluyorsa, bu durum literatürde ‘Trikotillomani (Saç Koparma Bozukluğu)’ olarak isimlendirilen klinik bir tabloyla bağlı olabilir. Aşağıdaki durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristine ya da klinik çocuk psikoloğuna başvurulması önerilir:

-Davranış daima ve tekrarlayıcı hale geldiyse,
-Saçta, kaşlarda yahut kirpiklerde besbelli açıklıklar oluşmaya başladıysa,
-Çocuk davranışı gizlemeye çalışıyorsa,
-Saç koparmadan evvel yoğun gerginlik, sonrasında ise besbelli rahatlama hissediyorsa,
-Kopardığı saçları ağzına alma, çiğneme yahut yutma davranışları varsa,
-Davranışa deri yolma, dudak yahut yanak çiğneme üzere diğer davranışlar eşlik ediyorsa,
-Aile içi çatışma, boşanma, kayıp yahut okul problemleri üzere gerilimli hayat olaylarının akabinde ortaya çıktıysa,
-Günlük hayatı, okul muvaffakiyetini yahut toplumsal alakaları etkilemeye başladıysa.

AİLELER İPUÇLARINI TAKİP ETMELİ

Son olarak çocuğun bu davranışı meraktan mı yoksa duygusal bir problemden mı yaptığını aileler nasıl anlayabileceğinin bilgisini vererek açıklamalarını bitiren Dr. Sevcan Aktaş, “Ailelerin dikkat edebileceği birtakım değerli işaretler vardır. Merak ve keşif emelli davranışlarda çocuk ekseriyetle makasın ne yaptığını görmek, yetişkinleri taklit etmek yahut etrafını keşfetmek ister. Davranış birden fazla vakit bir ya da birkaç defa görülür ve sonrasında devam etmez. Çocuk çoklukla yaptığını gizleme gereksinimi duymaz ve olayla ilgili konuşmaktan kaçınmaz. Kimi çocuklar için bu davranış bir oyun biçimi de olabilir. Bilhassa “berbercilik” oyunları sırasında çocuklar yetişkinlerin rollerini taklit eder, yaşadıkları tecrübeleri anlamlandırmaya çalışır ve dünyayı keşfederler” dedi.

Duygusal düşünceyle bağlantılı durumlarda çocuklarda saç kesmenin farklı işaretleri ortaya çıkarabildiğini söyleyen uzman isim şu açıklamada bulundu: “Örneğin çocuk davranış öncesinde bariz bir gerginlik yaşayabilir, davranış sonrasında rahatladığını tabir edebilir ya da davranışı tekrar tekrar sürdürmeye devam edebilir. Bir öteki kıymetli işaret gizleme davranışıdır. Çocuk saçındaki açıklıkları saklamaya çalışıyor, saçını farklı formda tarıyor yahut bu bahiste konuşmaktan kaçınıyorsa, durumun daha yakından kıymetlendirilmesi gerekebilir. Davranışın akabinde saç çiğneme, saç yeme, deri yolma yahut öteki kendine ziyan verici davranışların ortaya çıkması da dikkat edilmesi gereken bir durumdur” dedi.

Kaynak : Milliyet