Yapay zeka teknolojisi bu kere sosyal medyada nostalji rüzgarı estirdi. Günümüz fotoğraflarını 1980’li yıllarda çekilmiş üzere dönüştürme akımı, kısa müddette milyonlarca kullanıcının ilgisini çekti. Cesaretli renkler, vatkalı ceketler, kabarık saçlar ve devrin ikonik usulüyle tekrar oluşturulan kareler büyük beğeni toplarken, televizyon ve müzik dünyasından birçok ünlü isim de bu trende katılarak takipçileriyle 80’ler versiyonlarını paylaştı. İşte ünlülerin 80’ler halleri:

GÜLBEN ERGEN

TAN TAŞÇI

EGE KÖKENLİ İLE EŞİ LIOR AHITUV

ÖZGE BORAK

AHU YAĞTU İLE SEVGİLİSİ BORA CENGİZ

MELEK MOSSO İLE SEVGİLİSİ JOSE MIGUEL GONZALEZ IGLESIAS

ALİŞAN, EŞİ BUSE VAROL VE ÇOCUKLARI ELİZ İLE BURAK

YASEMİN KAY ALLEN İLE EŞİ ERDAL KAYA

ŞEBNEM BOZOKLU

NÜKHET DURU

ECEM ERKEK

İDO TATLISES, EŞİ YASEMİN ŞEFKATLİ VE OĞULLARI İBRAHİM AYEL İLE SİNAN EMİR

BURAK ÇELİK, EŞİ ECE BAYRAK İLE ÇOCUKLARI ASLAN İLE ECEM

EBRU GÜNDEŞ

ÖZCAN DENİZ İLE EŞİ SAMAR DADGAR

ENGİN ALTAN DÜZYATAN

SEDA BAKAN

ÇAĞLA ŞIKEL

MELİS İŞİTEN

PELİN AKİL

DEMET AKALIN

İBRAHİM BÜYÜKAK, EŞİ NURDAN BEŞER İLE OĞLU ASLAN OKTAY

İBRAHİM BÜYÜKAK

EBRU ŞAHİN İLE EŞİ CEDİ OSMAN

ATAKAN ÖZYURT, EŞİ SELEN ÖZYURT İLE OĞULLARI AREN ATA

İREM DERİCİ

MERVE BOLUĞUR

BİRAN DAMLA YILMAZ

NAGİHAN KARADERE

URAZ KAYGILAROĞLU

Ankara Etlik Şehir Hastanesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ), Kanada Toronto Üniversitesi ve Katar Doha Üniversitesi’nin iş birliğiyle, göğüs kanseri taramalarında bireye özel risk değerlendirmesi yapılmasını sağlayan yapay zeka dayanaklı model geliştirildi. Kanada Toronto Üniversitesi İstatistik Bilimleri Bölümü’nden Dr. Furkan Danışman, Katar Doha Üniversitesi Matematik ve İstatistik Bölümü’nden Dr. Zarina Oflaz, ODTÜ İstatistik Bölümü’nden Prof. Dr. Zeynep Kalaylıoğlu, Ankara Etlik Şehir Hastanesi Onkoloji Hastanesi Başhekimi ve Genel Cerrahi Uzmanı Prof. Dr. Lütfi Doğan ile Cerrahi Onkoloji Kliniği’nden Dr. Mahmut Onur Kültüroğlu’nun yer aldığı çalışmada, 10 yıl boyunca 616 bayan takip edildi. Çalışmada, ortalama risk kümesinde olmayan, şikayeti, aile hikayesi yahut göğüs dokusunda daha evvel saptanmış ve takip gerektiren lezyonları bulunan, bu sebeple toplumsal tarama programları dışında ikinci ve üçüncü basamak sıhhat kuruluşlarında daha sık aralıklarla takip edilen bayanların mamografileri değerlendirildi. En az 5 mamografi manzarası bulunan ve bu imajları 2 yıldan daha kısa aralıklarla çekilen bayanların 6-10 yıllık mamografik yoğunluk değişimleri yapay zeka aracılığıyla geriye dönük olarak tahlil edilirken; yaş, menopoz durumu, aile hikayesi, doğum sayısı, emzirme durumu ve beden kitle indeksi üzere şahsî özellikler de değerlendirmeye dahil edildi. Çalışmada kullanılan yapay zeka dayanaklı ‘latent progresyon’ modeli, mamografide yoğun göğüs dokusunun küçük tümörleri gizleme tesirini gerçek kanser riskinden ayırarak, vakit içerisinde göğüs dokusunda meydana gelen değişimleri takip etti ve geçmiş imajlardan elde ettiği datalarla yeni mamografileri karşılaştırdı. Böylelikle düşük riskli bayanların gereksiz yere sık aralıklarla taranmasının önüne geçilmesi, daha yüksek riskli bayanların ise daha erken aralıklarla kıymetlendirilmesi, gerekli durumlarda hami ilaç tedavisi yahut önleyici cerrahi üzere seçeneklerin gündeme alınabilmesi amaçlanıyor.

‘BAZI KİTLELER KOLAY SAKLANIYOR’

Ankara Etlik Şehir Hastanesi Onkoloji Hastanesi Başhekimi ve Genel Cerrahi Uzmanı Prof. Dr. Lütfi Doğan, çalışma hakkında yaptığı açıklamada, “Ülkemizde KETEM’lerimizde toplumsal tarama programımız var. Bu, ortalama riske sahip ve rastgele bir şikayeti olmayan tüm bayanların, 60 yaşından başlayarak ve 2 yılda bir yaptırdıkları toplumsal tarama programı. Lakin toplumsal tarama dışında, daha yüksek riske sahip, örneğin kuvvetli aile hikayesi olan bayanlar ya da şikayeti olan bayanları, göğüste kitle sebebiyle daha evvel biyopsi yapılmış takibi alınmış lezyonları olan bayanları da biz toplumsal taramanın dışında tutuyoruz. Onları 2 ve 3’üncü basamak sıhhat tesislerinde daha kısa aralıklarla yaptığımız tetkiklerle takip ediyoruz. Buna da ‘fırsatçı tarama’ ismi veriyoruz. Burada fırsatçı taramalardaki kıymetli meselelerimizden bir tanesi bayanların göğsündeki morfolojik yapıları sebebiyle kimi kitlelerin kolay saklanabiliyor olmasıydı. Bu takipleri nasıl yapacağımıza dair elimizde net bir bilimsel data olmamasıydı. Günümüzde yapay zeka tıpta da pek çok alanda tetkiklere yardımcı olur bir duruma geldi” sözlerini kullandı.

‘KİŞİYE ÖZEL TARAMA PROGRAMLARI GELİŞTİREBİLECEK’

Prof. Dr. Doğan, 10 yıl evvel bir çalışma başlattıklarını anlatarak, “Fırsatçı tarama gereken şikayeti olan ya da riski daha yüksek olan 2 ve 3’üncü basamakta taradığımız bayanların, 10 yıl evvelki sinemalarını bir yapay zeka programına yüklemeye başladık. Bu program Kanada Toronto Üniversitesi ve Katar’da Doha Üniversitesi tarafından geliştirildi. Birebir vakitte projeye ODTÜ İstatistik Bölümü dahil oldu. Bu 10 yıl boyunca en az 5 tane mamografi filmi çekilen ve 2 yıldan daha az dönemlerde olmak üzere 616 bayan dahil edildi. Bu yapay zeka programı 10 yıl boyunca sinemalardaki bayanların kendi dokularındaki morfolojik değişiklikleri takip etti. Oradan gelen datalarla de ODTÜ yeni bir istatistik model geliştirdi. Bu model kişinin aile hikayesi, menopoz, yaş, doğum sayısı, emzirme durumu üzere faktörleri de göz önüne alarak bize hangi dönemlerle ve hangi sistemlerle tarama yapmamız gerektiği konusunda net bilgiler verdi. Bu manada da biz evvelce tüm bayanları şayet kuşkulu bir şey bulmazsak yılda bir mamografiye çağırıyorduk. Bu herkes için standarttı. Bu model artık bireye özel tarama programları geliştirebilecek. Ne vakit gelmesi gerektiğini hangi sinemalarla devam etmesi gerektiğini bize söyleyecek. Bu manada biz klinisyenlere yardımcı olacak” diye konuştu.

‘ÇOK KÜÇÜK KİTLELERİ ERKEN YAKALAMADA YARDIMCI OLUYOR’

Normal kurallarda bayanlarda menopozla birlikte göğsün glandüler yapısının azalmasını ve yağ dokusu ile yer değiştirmesini beklediklerini tabir eden Prof. Dr. Doğan, “Ama bu her bayanda birebir olmuyor. Genetik özellikler, hormonal özellikler, doğum sayısı, emzirme sayısı buna etkiliyor. Kimi bayanlar menopoza girse bile glandüler yapıları başka bayanlar kadar süratle yok olmuyor. Bunun başlı başına bir göğüs kanseri risk faktörü olduğunu gördük. Tıpkı vakitte bu özellikteki bayanların mamografik taramalarında da sorun olduğunu gördük. İşte bu model, bu sorunu çözmeye yönelik planlandı. Bir bayanın toplumsal tarama dışında şikayeti var, risk faktörleri var, aile hikayesi var ve doktora başvurdu. Birinci muayenesini oldu ve birinci mamografi sinemasını çekildi. Bu modele bu sinemalar hastanın özellikleriyle birlikte yükleniyor. Ondan sonra gelen her sinema tekrar bu modele yükleniyor. Model yapay zeka aracılığıyla buradaki yıllar içerisindeki morfolojik değişiklikleri takip ediyor. Çalışmada, yapay zekanın bize verdiği risk oranı ve verdiği takip protokolüne sadık kalındı.10 yıl takip edildiğinde 616 bayanın kaçının sahiden kanser geliştirdiği, kaçının geliştirmediği uzun takip müddetleriyle verildi. Göğüs dokusu çok dens bayanlarda, (memede yağ dokusundan çok süt bezleri ve bağ dokusunun fazla ve yoğun olması) mamografi ile yaptığımız takiplerde çok küçük kitlelerin gizlenme riski var. Model, o dokudaki değişikliği geçmişe dönük hafızası ile eşleştirip de değişikliği yakalayabildiğinde çok küçük kitleleri yakalama üzere bir imkan da bize sunuyor. Yalnızca risk ya da tarama dönemi vermiyor. Birebir vakitte çok küçük kitleleri daha erken yakalamak konusunda bize yardımcı oluyor” dedi.

‘OBEZ KADINLAR YÜZDE 40’A KADAR DAHA YÜKSEK RİSKLİ’

Model ile menopoza giren bayanların göğüsteki glandüler yapısı ve yağ dokusunun obezite ile bağlantılı datalarının de belirlendiğini söyleyen Prof. Dr. Doğan, “Şöyle bir bilimsel temas var; olağan koşullarda menopozla birlikte yumurtalıklarda östrojen hormon üretimi düşüyor. Fakat dokuda, bedende ne kadar çok yağ doku varsa yumurtalık dışında bu sefer periferik dokuda östrojen üretimi devam ediyor. Aslında göğüs dokusu, menopozla birlikte östrojene maruziyetin kesilip glandüler dokunun geriye gitmesi üzerine programlı bir organken bu sefer hala uzun müddetli östrojen tesiri ne yazık ki obez bayanlar da göğüs kanser riskini başkalarından daha yüksek kılıyor. Bizim model göğüs kanseri açısından yüzde 40’a kadar daha yüksek riskli olduğunu buldu obez bayanları. Bu model ile birtakım hastaları gereksiz yere yılda bir mamografiye çağırmayacağız. Lakin daha yüksek riskli olduğunu gördüğümüz hastaları da daha erken çağıracağız, tahminen önleyici ameliyatlar ve kemoprevensiyon ilaçlar başlayacağız. Şayet bir eser modele dönüşebilirse çok daha fazla bireye ulaşabilir. Önümüzdeki dönemde bu modeli esere dönüştürüp, Türk tıbbının kullanımına sunmayı amaçlıyoruz” sözlerini kullandı.

TOZ ALIN

Bazı yapay çiçekler, su altında kolaylıkla yıkansa da kum, çakıl taşı üzere dekoratif öğelerle süslü olan yapay çiçeklerin su altında yıkanması, çiçeklerin özelliklerine ziyan verebilir. Bu sebeple tercihen püsküllü bir toz alma fırçası yardımıyla toz alarak çiçeklere ziyan vermeden temizlemek mümkün. O denli ki kimi çiçekler 1 damla bile suyla temas etmemelidir.

ETİKET BİLGİLERİNE DİKKAT EDİN

Aldığınız birçok eserin etiket bilgilerinde nasıl bir paklık yapılması gerektiği müellif. Bir elbiseyi hangi usullerle, hangi sıcaklıkta yıkayacağınız yazdığı üzere yapay çiçeklerin yıkanma bilgileri de kurallara tabi olabilir. Temizlemek istediğiniz yapay çiçeğin etiketi varsa bu olağanüstü bir fırsattır. Etikette belirtilen talimatlara nazaran zararsız ve tesirli bir paklık yapılabilir.

NEMLİ BEZ KULLANIN

Yapay çiçekleri en düzgün formda temizleyebilmenin garanti yollarından biri de nemli bezdir. Nemli bir bez ile çiçeğin yapraklarını ve saplarını ayrıntılı bir biçimde temizleyebilir ve çiçeğe ziyan vermemiş olursunuz.

ELEKTRİK SÜPÜRGESİNDEN YARARLANIN

Yapay çiçeklerinizin üzerinde fazla ölçüde toz ve örümcek ağları birikmişse elektrik süpürgesinin güçlü çekiminden yararlanılabilir. Başlamadan evvel makinenin çiçekleri yutmaması için hortumun ucuna bir tülbent sararak tüm tehlikeyi ortadan kaldırın.

SAÇ KURUTMA MAKİNESİNDEN YARARLANIN

Elektrik süpürgesinin tam karşıtı bir prosedür denebilecek olan saç kurutma makinesi sayesinde yapay çiçeklerinizi daha tesirli formda temizlemek mümkün. Saç kurutma makinesinin ucuna ince bir çorap gerip sıcak havayı çiçeklerin tozlu kısımlarına tutarak tozların dağılmasını sağlayın. Bu sistem için konutunuzun balkon, banyo üzere kısımlarını tercih etmelisiniz.

KÜVETİ KULLANIN

Yapay çiçeklerinizi temizlemek için yıkama formülünden yararlanacaksanız küveti kullanmak uygun bir fikir olabilir. Duş başlığı ile çiçekleri kolaylıkla yıkayabilirsiniz. Bu sayede meskenin öbür bölgelerini toza bulamamış olursunuz.

SİRKE VE BULAŞIK DETERJANINDAN YARARLANIN

Yapay çiçeklerinizin yalnızca su ile tozlarından kurtulamayacağını düşünüyorsanız yıkama suyuna sirke ve bulaşık deterjanı eklemekte yarar var. Su ile karıştırdığınız sirke ve bulaşık deterjanına çiçeklerinizi daldırmadan evvel çiçeklerinizin boyasının akıp akmayacağından emin olmalısınız. Bunun için kesinlikle küçük bir bölgede deneme yapın.

PARLAKLIK KAZANDIRIN

Yapay çiçeklerinizi güzelce temizledikten sonra kesinlikle bakım da yapın. Tozdan arındırdığınız çiçeklerin daha parlak bir görünüme kavuşmasını isterseniz beyaz sirke ve su karışımını bir sprey şişesi yardımıyla püskürtün ve çiçeklerin parlamasını sağlayın.

KURUTURKEN DİKKAT

Yapay çiçeklerinizin hoşluğunu korumak için yalnızca yıkama değil kurutma etabında da dikkatli olmalısınız. Çiçeklerin rengini kaybetmemesi ve dokusunun bozulmaması için öğle güneşinde uzun müddet bekletmeyin ve çiçekleri aksi bir halde kurutmaya ihtimam gösterin.

Son yıllarda güneşsiz bronzlaşma eserleri büyük ilgi görüyor. Cilde kısa müddette bronz bir görünüm kazandıran bu eserler, güneşlenmeye nazaran çok daha inançlı kabul edilse de onları güneş kremi yerine koymak büyük bir kusur olarak görülüyor.

Dermatolog Dr. Dawn Queen, bronzlaştırıcı kremlerin cildi UV ışınlarından korumadığını belirtti ve bu yanlış inanışın cilt sıhhatini riske atabileceğini vurguladı.

Bronzlaştırıcı kremlerin büyük kısmında dihidroksiaseton yani DHA ismi verilen faal bir madde bulunuyor. Bu bileşen cildin en dış katmanındaki amino asitlerle etkileşime girerek birkaç saat içinde bronz renk oluşmasını sağlıyor. Elde edilen görünüm büsbütün süreksiz oluyor ve gerçek bronzlaşmadan farklı formda sırf cildin üst katmanında gerçekleşiyor.

Dr. Queen, DHA uygulanan cildin çabucak akabinde güneş ışınlarına maruz kalmasının özgür radikal oluşumunu artırabileceğini söyledi. Bu durumun vakit içinde oksidatif gerilime katkı sağlayabileceğini aktaran uzman, uzun vadede cildin daha süratli yaşlanmasına sebep olabilecek tesirler oluşturabileceğini tabir etti.

Bazı markalar eserlerinde doğal kaynaklı DHA kullandıklarını bilhassa vurguluyor. Fakat Dr. Queen, doğal kaynaklı DHA ile sentetik DHA arasında cilt açısından manalı bir güvenlik farkı bulunmadığını söyledi. Uzman, bu sözlerin birçok vakit pazarlama gayesiyle öne çıkarıldığını aktardı.

Gece sürmek daha yanlışsız olabilir

Dermatologlara nazaran bronzlaştırıcı eserleri uygulamak için en uygun vakit akşam saatleri. Böylelikle eser ciltte gelişirken güneş ışınlarına maruz kalma ihtimali de azalıyor. Sonraki gün dışarı çıkmadan evvel ise kesinlikle geniş spektrumlu bir güneş esirgeyici kullanılmaya devam edilmesi gerekiyor.

Uzmanlar, bronzlaştırıcı krem kullanan birçok kişinin ezkaza artık güneşten korunduğunu düşündüğünü belirtiyor. Halbuki bu eserler sırf renk veriyor ve UV ışınlarına karşı müdafaa sağlamıyor. Güneş kremi kullanılmadığında güneş yanığı, erken yaşlanma ve cilt kanseri riski devam ediyor.

Bronzlaştırıcı eserler bazen ciltte doğal olmayan renk geçişleri oluşturabiliyor. Bu durum bilhassa ben ve leke denetimi yapılacak dermatoloji muayenelerinde hekimin değerlendirmesini zorlaştırabiliyor.