Ankara Etlik Şehir Hastanesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ), Kanada Toronto Üniversitesi ve Katar Doha Üniversitesi’nin iş birliğiyle, göğüs kanseri taramalarında bireye özel risk değerlendirmesi yapılmasını sağlayan yapay zeka dayanaklı model geliştirildi. Kanada Toronto Üniversitesi İstatistik Bilimleri Bölümü’nden Dr. Furkan Danışman, Katar Doha Üniversitesi Matematik ve İstatistik Bölümü’nden Dr. Zarina Oflaz, ODTÜ İstatistik Bölümü’nden Prof. Dr. Zeynep Kalaylıoğlu, Ankara Etlik Şehir Hastanesi Onkoloji Hastanesi Başhekimi ve Genel Cerrahi Uzmanı Prof. Dr. Lütfi Doğan ile Cerrahi Onkoloji Kliniği’nden Dr. Mahmut Onur Kültüroğlu’nun yer aldığı çalışmada, 10 yıl boyunca 616 bayan takip edildi. Çalışmada, ortalama risk kümesinde olmayan, şikayeti, aile hikayesi yahut göğüs dokusunda daha evvel saptanmış ve takip gerektiren lezyonları bulunan, bu sebeple toplumsal tarama programları dışında ikinci ve üçüncü basamak sıhhat kuruluşlarında daha sık aralıklarla takip edilen bayanların mamografileri değerlendirildi. En az 5 mamografi manzarası bulunan ve bu imajları 2 yıldan daha kısa aralıklarla çekilen bayanların 6-10 yıllık mamografik yoğunluk değişimleri yapay zeka aracılığıyla geriye dönük olarak tahlil edilirken; yaş, menopoz durumu, aile hikayesi, doğum sayısı, emzirme durumu ve beden kitle indeksi üzere şahsî özellikler de değerlendirmeye dahil edildi. Çalışmada kullanılan yapay zeka dayanaklı ‘latent progresyon’ modeli, mamografide yoğun göğüs dokusunun küçük tümörleri gizleme tesirini gerçek kanser riskinden ayırarak, vakit içerisinde göğüs dokusunda meydana gelen değişimleri takip etti ve geçmiş imajlardan elde ettiği datalarla yeni mamografileri karşılaştırdı. Böylelikle düşük riskli bayanların gereksiz yere sık aralıklarla taranmasının önüne geçilmesi, daha yüksek riskli bayanların ise daha erken aralıklarla kıymetlendirilmesi, gerekli durumlarda hami ilaç tedavisi yahut önleyici cerrahi üzere seçeneklerin gündeme alınabilmesi amaçlanıyor.

‘BAZI KİTLELER KOLAY SAKLANIYOR’

Ankara Etlik Şehir Hastanesi Onkoloji Hastanesi Başhekimi ve Genel Cerrahi Uzmanı Prof. Dr. Lütfi Doğan, çalışma hakkında yaptığı açıklamada, “Ülkemizde KETEM’lerimizde toplumsal tarama programımız var. Bu, ortalama riske sahip ve rastgele bir şikayeti olmayan tüm bayanların, 60 yaşından başlayarak ve 2 yılda bir yaptırdıkları toplumsal tarama programı. Lakin toplumsal tarama dışında, daha yüksek riske sahip, örneğin kuvvetli aile hikayesi olan bayanlar ya da şikayeti olan bayanları, göğüste kitle sebebiyle daha evvel biyopsi yapılmış takibi alınmış lezyonları olan bayanları da biz toplumsal taramanın dışında tutuyoruz. Onları 2 ve 3’üncü basamak sıhhat tesislerinde daha kısa aralıklarla yaptığımız tetkiklerle takip ediyoruz. Buna da ‘fırsatçı tarama’ ismi veriyoruz. Burada fırsatçı taramalardaki kıymetli meselelerimizden bir tanesi bayanların göğsündeki morfolojik yapıları sebebiyle kimi kitlelerin kolay saklanabiliyor olmasıydı. Bu takipleri nasıl yapacağımıza dair elimizde net bir bilimsel data olmamasıydı. Günümüzde yapay zeka tıpta da pek çok alanda tetkiklere yardımcı olur bir duruma geldi” sözlerini kullandı.

‘KİŞİYE ÖZEL TARAMA PROGRAMLARI GELİŞTİREBİLECEK’

Prof. Dr. Doğan, 10 yıl evvel bir çalışma başlattıklarını anlatarak, “Fırsatçı tarama gereken şikayeti olan ya da riski daha yüksek olan 2 ve 3’üncü basamakta taradığımız bayanların, 10 yıl evvelki sinemalarını bir yapay zeka programına yüklemeye başladık. Bu program Kanada Toronto Üniversitesi ve Katar’da Doha Üniversitesi tarafından geliştirildi. Birebir vakitte projeye ODTÜ İstatistik Bölümü dahil oldu. Bu 10 yıl boyunca en az 5 tane mamografi filmi çekilen ve 2 yıldan daha az dönemlerde olmak üzere 616 bayan dahil edildi. Bu yapay zeka programı 10 yıl boyunca sinemalardaki bayanların kendi dokularındaki morfolojik değişiklikleri takip etti. Oradan gelen datalarla de ODTÜ yeni bir istatistik model geliştirdi. Bu model kişinin aile hikayesi, menopoz, yaş, doğum sayısı, emzirme durumu üzere faktörleri de göz önüne alarak bize hangi dönemlerle ve hangi sistemlerle tarama yapmamız gerektiği konusunda net bilgiler verdi. Bu manada da biz evvelce tüm bayanları şayet kuşkulu bir şey bulmazsak yılda bir mamografiye çağırıyorduk. Bu herkes için standarttı. Bu model artık bireye özel tarama programları geliştirebilecek. Ne vakit gelmesi gerektiğini hangi sinemalarla devam etmesi gerektiğini bize söyleyecek. Bu manada biz klinisyenlere yardımcı olacak” diye konuştu.

‘ÇOK KÜÇÜK KİTLELERİ ERKEN YAKALAMADA YARDIMCI OLUYOR’

Normal kurallarda bayanlarda menopozla birlikte göğsün glandüler yapısının azalmasını ve yağ dokusu ile yer değiştirmesini beklediklerini tabir eden Prof. Dr. Doğan, “Ama bu her bayanda birebir olmuyor. Genetik özellikler, hormonal özellikler, doğum sayısı, emzirme sayısı buna etkiliyor. Kimi bayanlar menopoza girse bile glandüler yapıları başka bayanlar kadar süratle yok olmuyor. Bunun başlı başına bir göğüs kanseri risk faktörü olduğunu gördük. Tıpkı vakitte bu özellikteki bayanların mamografik taramalarında da sorun olduğunu gördük. İşte bu model, bu sorunu çözmeye yönelik planlandı. Bir bayanın toplumsal tarama dışında şikayeti var, risk faktörleri var, aile hikayesi var ve doktora başvurdu. Birinci muayenesini oldu ve birinci mamografi sinemasını çekildi. Bu modele bu sinemalar hastanın özellikleriyle birlikte yükleniyor. Ondan sonra gelen her sinema tekrar bu modele yükleniyor. Model yapay zeka aracılığıyla buradaki yıllar içerisindeki morfolojik değişiklikleri takip ediyor. Çalışmada, yapay zekanın bize verdiği risk oranı ve verdiği takip protokolüne sadık kalındı.10 yıl takip edildiğinde 616 bayanın kaçının sahiden kanser geliştirdiği, kaçının geliştirmediği uzun takip müddetleriyle verildi. Göğüs dokusu çok dens bayanlarda, (memede yağ dokusundan çok süt bezleri ve bağ dokusunun fazla ve yoğun olması) mamografi ile yaptığımız takiplerde çok küçük kitlelerin gizlenme riski var. Model, o dokudaki değişikliği geçmişe dönük hafızası ile eşleştirip de değişikliği yakalayabildiğinde çok küçük kitleleri yakalama üzere bir imkan da bize sunuyor. Yalnızca risk ya da tarama dönemi vermiyor. Birebir vakitte çok küçük kitleleri daha erken yakalamak konusunda bize yardımcı oluyor” dedi.

‘OBEZ KADINLAR YÜZDE 40’A KADAR DAHA YÜKSEK RİSKLİ’

Model ile menopoza giren bayanların göğüsteki glandüler yapısı ve yağ dokusunun obezite ile bağlantılı datalarının de belirlendiğini söyleyen Prof. Dr. Doğan, “Şöyle bir bilimsel temas var; olağan koşullarda menopozla birlikte yumurtalıklarda östrojen hormon üretimi düşüyor. Fakat dokuda, bedende ne kadar çok yağ doku varsa yumurtalık dışında bu sefer periferik dokuda östrojen üretimi devam ediyor. Aslında göğüs dokusu, menopozla birlikte östrojene maruziyetin kesilip glandüler dokunun geriye gitmesi üzerine programlı bir organken bu sefer hala uzun müddetli östrojen tesiri ne yazık ki obez bayanlar da göğüs kanser riskini başkalarından daha yüksek kılıyor. Bizim model göğüs kanseri açısından yüzde 40’a kadar daha yüksek riskli olduğunu buldu obez bayanları. Bu model ile birtakım hastaları gereksiz yere yılda bir mamografiye çağırmayacağız. Lakin daha yüksek riskli olduğunu gördüğümüz hastaları da daha erken çağıracağız, tahminen önleyici ameliyatlar ve kemoprevensiyon ilaçlar başlayacağız. Şayet bir eser modele dönüşebilirse çok daha fazla bireye ulaşabilir. Önümüzdeki dönemde bu modeli esere dönüştürüp, Türk tıbbının kullanımına sunmayı amaçlıyoruz” sözlerini kullandı.

1- YETERSİZ VE YANLIŞ SIVI ALIMI

Yaz aylarında terlemeyle birlikte bedenden değerli ölçüde sıvı ve mineral kaybediliyor. Bu kaybın yerine konulmaması tansiyon düşüklüğüne, elektrolit istikrarının bozulmasına ve kalbin iş yükünün artmasına sebep olabiliyor. Bilhassa alkol, aşırı kahve ve şekerli içecekler bedenden sıvı atılımını artırarak bu riski daha da yükseltebiliyor.

Doğrusu: “Yaz aylarında günlük ortalama 2,5 litre sıvı tüketmeye ihtimam gösterin” diyen Doç. Dr. Emrah Erdal, en yanlışsız tercih olarak su ve mineral içeren içeceklerin olduğunu söylüyor.  Alkol, aşırı kahve ve şekerli içeceklerin mümkün olduğunca sonlandırılması gerekiyor.

2- KALIN VE KOYU RENKLİ GİYSİLER TERCİH ETMEK

Yaz aylarında koyu renkli ve kalın kıyafetler tercih etmek beden ısısının daha fazla yükselmesine sebep olabiliyor. Halbuki sıcak havalarda bedenimiz, olağan ısı istikrarını koruyabilmek için aslında yoğun bir uğraş harcarken yanlış kıyafet seçimi bu yükü daha da artırarak kalbin daha fazla çalışmasına yol açabiliyor.

Doğrusu: Yaz aylarında hafif, bol, pamuklu ve açık renkli kıyafetler tercih edilmeli. Açık renkler güneş ışınlarını daha az absorbe ederken, pamuklu ve nefes alabilen kumaşlar beden ısısının daha kolay dengelenmesine yardımcı oluyor.

3- ÖĞLE SAATLERİNDE DENİZE GİRMEK VE YOĞUN EGZERSİZ YAPMAK

Güneş ışınlarının yeryüzüne en dik geldiği 11.00-16.00 saatleri arasında denize girmenin yahut plaj voleybolu, plaj futbolu üzere yoğun fizikî aktivitelerde bulunmanın beden ısısını daha da artırdığı ikazında bulunan Kardiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Emrah Erdal, “Sıcak havalarda esasen ısı istikrarını korumak için daha fazla çalışan kalp, bu saatlerde yapılan antrenmanla çok daha fazla zorlanabilir. Bilhassa kalp ve damar hastalığı bulunan bireyler için bu durum önemli risk oluşturabilir” diyor. 

Doğrusu: Deniz ve yüzme için sabah erken saatler yahut güneşin tesirini kaybetmeye başladığı akşam saatleri tercih edilmeli. Sistemli idman yapan şahıslar yürüyüş, koşu yahut başka spor aktiviteleri günün serin saatlerinde planlamalı. 

4- YAZ AYLARINDA İLAÇ DOZLARINI DEĞİŞTİRMEMEK

Yaz aylarında sıcak havanın tesiriyle tansiyonun doğal olarak düşme eğilimi gösterdiğine dikkat çeken Doç. Dr. Emrah Erdal, “Özellikle hipertansiyon, kalp yetmezliği ve kronik böbrek hastalığı olan şahıslarda kullanılan tansiyon ve idrar söktürücü ilaçlar bu düşüşü daha da bariz hale getirebilir. Bu durum halsizlik, baş dönmesi, bayılma ve elektrolit dengesizlikleri üzere kıymetli sıkıntılara yol açabilir” ikazında bulunuyor.

Doğrusu: Yaz aylarına girerken bilhassa hipertansiyon, kalp yetmezliği ve kronik böbrek hastalığı sebebiyle ilaç kullanan hastalar, tedavilerinin gözden geçirilmesi için tabiplerine başvurmalı ve gerekli görülürse ilaç dozları doktor tarafından yeniden düzenlenmeli. Fakat ilaçların dozu hiçbir vakit tabibe istişareden azaltılmamalı yahut tedavi kesilmemeli.

5- YAĞLI VE AĞIR YEMEKLER TÜKETMEK

Yaz aylarında ağır, yağlı ve yüksek kalorili öğünlerin sindirim sistemi kadar kalbi de zorladığını belirten Kardiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Emrah Erdal,“Hamur işleri, kızartmalar, yağlı etler ile aşırı tuzlu ve baharatlı yiyecekler, bedenin metabolik yükünü artırırken kalbin daha fazla çalışmasına sebep olabilir. Bilhassa sıcak havaların tesiriyle artan sıvı kaybı da eklendiğinde, bu beslenme alışkanlıkları kalp ve damar hastalığı bulunan bireyler için değerli risk oluşturabilir” diyor.

Doğrusu: Yaz aylarında taze zerzevat ve meyveler, zeytinyağlı yemekler, soğuk çorbalar ve sindirimi kolay besinler tercih edilmeli. Az yağlı peynirler ve taze balık üzere sağlıklı protein kaynakları tüketilmeli; et seçiminde ise kızartma yerine haşlama yahut ızgara usulleri tercih edilmeli. Hafif ve istikrarlı beslenmek, sıcak havalarda hem bedenin hem de kalbin üzerindeki yükün azalmasına katkıda bulunur.

Vücudun sağlıklı çalışması, metabolizma ve sindirimin nizamlı işlemesi için kâfi su tüketimi kritik bir role sahip olsa da son periyotta popülerleşen “günde 3 litre su içme” kuralı herkes için yanlışsız bir standart sunmuyor. Sıvı istikrarını koruyup güç düzeyini destekleyen bu ölçü, ferdî gereksinimler gözetilmeden tüketildiğinde yarardan çok risk getirebiliyor.

Yeterli su tüketimi, bilhassa sıcak havalarda ve yoğun fizikî aktivite sırasında artan sıvı kaybını karşılayarak hücrelerin ve organların sağlıklı çalışmasını dayanaklar.

Yeterli su tüketimi, bilhassa lifli beslenen şahıslarda sindirimi kolaylaştırarak bağırsak hareketlerinin düzenlenmesine direkt katkı sağlar.

Düzenli su tüketimi cildin nem istikrarını müdafaaya yardımcı olurken, yetersiz sıvı alımı ciltte kuruluk ve mat bir görünüme yol açabilir.

Yeterli sıvı alımı idrar yollarının sağlıklı çalışmasını desteklerken, su tüketimi böbreklerin atık maddeleri bedenden uzaklaştırma sürecinde kritik bir rol oynar.

Hafif sıvı kaybı bile yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve baş ağrısına yol açabileceğinden, kâfi su tüketimi zihinsel performansı ve odaklanmayı direkt takviyeler.

Günlük su gereksinimi yaş, kilo, hareket düzeyi ve hava sıcaklığı üzere faktörlere nazaran bireyden şahsa değiştiğinden herkes için geçerli tek bir “3 litre” kuralı yoktur. Bu sebeple bilhassa böbrek, kalp yahut karaciğer hastalarının su tüketimini artırmadan evvel kesinlikle uzman bir doktora müracaatı gerekir.

Kısa müddette aşırı su tüketimi, kandaki sodyum düzeyini düşürerek hiponatremiye yol açabilir; bu durum baş ağrısı ve bulantıdan hayati sıhhat sıkıntılarına kadar önemli riskler doğurur.

Uzmanlar, su tüketiminde en gerçek yaklaşımın günü vakte yaymak ve bedenin verdiği doğal susuzluk sinyallerini takip etmek olduğunu vurguluyor.

Nemli ayakkabı, mantarın en sevdiği ortam

Sıcaklar arttıkça ayaklarımız her zamankinden daha fazla terliyor. Sorun terlemenin kendisinde değil, bu nemin ayakkabı içinde hapsolmasında. Plastik yüklü, sentetik gereçten üretilen ayakkabılar hava almadığı için ayak saatlerce nemli kalıyor ve bu ortam mantar üremesi için âdeta davetiye çıkarıyor. Cildi hassas ya da alerjiye yatkın olanlarda ise birebir nem, egzama ataklarını da tetikleyebiliyor.

Çözüm aslında epey kolay: Ayakkabı alırken şıklık kadar gerece de bakmak gerekiyor. Deri, kanvas ya da nefes alabilen dokulu kumaşlar, ayağı kuru tutarak riski büyük ölçüde azaltıyor.

Ayakkabıyı akşam denemenin bilinmeyen faydası

Bir öbür yaygın kusur ise kalıp seçimi. “Zamanla açılır” diyerek alınan dar modeller parmakları sıkıştırıyor, daima sürtünmeye yol açıyor. Bu sürtünme cilt bariyerini zayıflatıyor, su toplanmasına ve vakitle enfeksiyona kapı aralıyor.

İşte tam burada az bilinen bir ayrıntı devreye giriyor: Ayaklar gün boyunca yürümenin tesiriyle yavaşça şişiyor. Bu yüzden ayakkabı denemek için en yanlışsız vakit, ayakların en dolgun olduğu akşam saatleri. Ayakkabınızı akşam deneyip alırsanız, günün her saatinde size tam oturan bir çift bulmuş oluyorsunuz.

Çorap seçimi kadar ayakkabı seçimi de önemli

En kaliteli ayakkabıyı alsanız bile çorap yanlışsa emek boşa gidebiliyor. Naylon ve polyester karışımlı çoraplar teri emmiyor; bunun yerine pamuklu ya da bambu kumaşlar tercih edilmeli. Ayrıyeten çorapsız ayakkabı giymek mantar riskini bariz biçimde artırıyor.

Sık yapılan bir öteki kusur da her gün tıpkı ayakkabıyı giymek. Ayakkabılar en az 24 saat havalandırılmadan tekrar giyilirse içerideki nem kurumuyor, bu da hem berbat kokuya hem de bakteri üremesine taban hazırlıyor. Mümkünse iki-üç ayakkabı arasında dönüşümlü giysi yapmak en sağlıklısı.

Ayak sıhhati için kısa denetim listesi

Ayakları her gün yıkayıp bilhassa parmak aralarını güzelce kurulayın. Terletmeyen, nefes alan gereçler tercih edin. Ayakkabıyı akşam saatlerinde deneyip alın. Pamuklu yahut bambu çorap kullanın, çorapsız ayakkabı giymekten kaçının. Tıpkı ayakkabıyı üst üste giymeyin, havalanmasına müsaade verin. Ayakta geçmeyen kaşıntı, kızarıklık, pullanma ya da derin çatlaklar fark ederseniz kulaktan dolma metotlarla vakit kaybetmeden bir dermatoloji uzmanına başvurmak en doğrusu olacaktır.

Yaz aylarında artan hava sıcaklığı ve nem oranının beyin sıhhati üzerinde kıymetli tesirler oluşturabileceğine dikkat çeken Büyük Anadolu Samsun Hastanesi Nöroloji Uzmanı Uzm. Dr. Dilek Kasım Yücel, sıcak havalarda yaşanan sıvı ve mineral kaybının beyin işlevlerini direkt etkilediğini söz etti. İnsan beyninin beden tartısının küçük bir kısmını oluşturmasına karşın güç ve oksijen tüketiminin kıymetli kısmını gerçekleştirdiğini belirten Yücel, hava sıcaklığının yükselmesiyle birlikte bedenin ısı istikrarını sağlamak maksadıyla damarları genişlettiğini ve kanın değerli bir kısmını deri yüzeyine yönlendirdiğini söyledi. Bu durumun beyne ulaşan oksijen ölçüsünü azaltabileceğini kaydeden Yücel, bunun sonucunda dikkat eksikliği, zihinsel yavaşlama, baş dönmesi ve odaklanma zahmeti üzere belirtilerin ortaya çıkabileceğini lisana getirdi.

Aşırı sıcakların bilişsel performansı da olumsuz etkilediğini söz eden Yücel, yapılan araştırmaların yüksek sıcaklıklarda sorun çözme, karar verme ve süratli düşünme hünerlerinin zayıfladığını ortaya koyduğunu belirtti. Çocuklar, yaşlılar, kronik hastalığı bulunan bireyler ile açık alanda çalışan bireylerin bu durumdan daha fazla etkilendiğini vurgulayan Yücel, sıcak havaların birebir vakitte ruh sıhhatini da etkileyebildiğini söyledi. Sıcaklığın artmasına bağlı olarak gerilim hormonlarının yükseldiğini tabir eden Yücel, bunun sonluluk, tahammülsüzlük ve tasa seviyesinde artışa sebep olabileceğini, uyku kalitesindeki bozulmanın ise sonraki gün dikkat dağınıklığı, yorgunluk ve reflekslerde yavaşlamaya yol açabileceğini kaydetti.

Beynin yaklaşık yüzde 75’inin sudan oluştuğunu belirten Yücel, sıcak havalarda yaşanan sıvı ve elektrolit kaybının hudut hücreleri arasındaki iletişimi olumsuz etkileyerek unutkanlık, baş ağrısı ve zihinsel bulanıklık üzere belirtilere sebep olabileceğini söyledi. Susama hissi beklenmeden tertipli su tüketilmesini öneren Yücel, gerektiğinde elektrolit dayanağı sağlayan içeceklerden de yararlanılabileceğini söz etti.

Beyin sıhhatinin korunması için günün en sıcak saatleri olan 11.00 ile 16.00 arasında mümkün olduğunca dışarı çıkılmaması, bol su tüketilmesi, hafif beslenilmesi ve serin ortamlarda bulunulması gerektiğini belirten Yücel, yoğun dikkat gerektiren işlerin sabah erken saatlerde yahut akşam serinliğinde yapılmasının sıcak havanın bilişsel performans üzerindeki olumsuz tesirlerini azaltabileceğinin altını çizdi.

Baş dönmesi, şuur bulanıklığı, şiddetli baş ağrısı, baygınlık hissi yahut konuşmada bozulma üzere belirtilerin görülmesi halinde vakit kaybetmeden bir sıhhat kuruluşuna başvurulması gerektiğini vurgulayan Uzm. Dr. Dilek Kasım Yücel, gerekli tedbirler alınmadığında aşırı sıcakların beyin sıhhatini önemli halde etkileyebileceğini lisana getirdi.