Ankara Etlik Şehir Hastanesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ), Kanada Toronto Üniversitesi ve Katar Doha Üniversitesi’nin iş birliğiyle, göğüs kanseri taramalarında bireye özel risk değerlendirmesi yapılmasını sağlayan yapay zeka dayanaklı model geliştirildi. Kanada Toronto Üniversitesi İstatistik Bilimleri Bölümü’nden Dr. Furkan Danışman, Katar Doha Üniversitesi Matematik ve İstatistik Bölümü’nden Dr. Zarina Oflaz, ODTÜ İstatistik Bölümü’nden Prof. Dr. Zeynep Kalaylıoğlu, Ankara Etlik Şehir Hastanesi Onkoloji Hastanesi Başhekimi ve Genel Cerrahi Uzmanı Prof. Dr. Lütfi Doğan ile Cerrahi Onkoloji Kliniği’nden Dr. Mahmut Onur Kültüroğlu’nun yer aldığı çalışmada, 10 yıl boyunca 616 bayan takip edildi. Çalışmada, ortalama risk kümesinde olmayan, şikayeti, aile hikayesi yahut göğüs dokusunda daha evvel saptanmış ve takip gerektiren lezyonları bulunan, bu sebeple toplumsal tarama programları dışında ikinci ve üçüncü basamak sıhhat kuruluşlarında daha sık aralıklarla takip edilen bayanların mamografileri değerlendirildi. En az 5 mamografi manzarası bulunan ve bu imajları 2 yıldan daha kısa aralıklarla çekilen bayanların 6-10 yıllık mamografik yoğunluk değişimleri yapay zeka aracılığıyla geriye dönük olarak tahlil edilirken; yaş, menopoz durumu, aile hikayesi, doğum sayısı, emzirme durumu ve beden kitle indeksi üzere şahsî özellikler de değerlendirmeye dahil edildi. Çalışmada kullanılan yapay zeka dayanaklı ‘latent progresyon’ modeli, mamografide yoğun göğüs dokusunun küçük tümörleri gizleme tesirini gerçek kanser riskinden ayırarak, vakit içerisinde göğüs dokusunda meydana gelen değişimleri takip etti ve geçmiş imajlardan elde ettiği datalarla yeni mamografileri karşılaştırdı. Böylelikle düşük riskli bayanların gereksiz yere sık aralıklarla taranmasının önüne geçilmesi, daha yüksek riskli bayanların ise daha erken aralıklarla kıymetlendirilmesi, gerekli durumlarda hami ilaç tedavisi yahut önleyici cerrahi üzere seçeneklerin gündeme alınabilmesi amaçlanıyor.

‘BAZI KİTLELER KOLAY SAKLANIYOR’

Ankara Etlik Şehir Hastanesi Onkoloji Hastanesi Başhekimi ve Genel Cerrahi Uzmanı Prof. Dr. Lütfi Doğan, çalışma hakkında yaptığı açıklamada, “Ülkemizde KETEM’lerimizde toplumsal tarama programımız var. Bu, ortalama riske sahip ve rastgele bir şikayeti olmayan tüm bayanların, 60 yaşından başlayarak ve 2 yılda bir yaptırdıkları toplumsal tarama programı. Lakin toplumsal tarama dışında, daha yüksek riske sahip, örneğin kuvvetli aile hikayesi olan bayanlar ya da şikayeti olan bayanları, göğüste kitle sebebiyle daha evvel biyopsi yapılmış takibi alınmış lezyonları olan bayanları da biz toplumsal taramanın dışında tutuyoruz. Onları 2 ve 3’üncü basamak sıhhat tesislerinde daha kısa aralıklarla yaptığımız tetkiklerle takip ediyoruz. Buna da ‘fırsatçı tarama’ ismi veriyoruz. Burada fırsatçı taramalardaki kıymetli meselelerimizden bir tanesi bayanların göğsündeki morfolojik yapıları sebebiyle kimi kitlelerin kolay saklanabiliyor olmasıydı. Bu takipleri nasıl yapacağımıza dair elimizde net bir bilimsel data olmamasıydı. Günümüzde yapay zeka tıpta da pek çok alanda tetkiklere yardımcı olur bir duruma geldi” sözlerini kullandı.

‘KİŞİYE ÖZEL TARAMA PROGRAMLARI GELİŞTİREBİLECEK’

Prof. Dr. Doğan, 10 yıl evvel bir çalışma başlattıklarını anlatarak, “Fırsatçı tarama gereken şikayeti olan ya da riski daha yüksek olan 2 ve 3’üncü basamakta taradığımız bayanların, 10 yıl evvelki sinemalarını bir yapay zeka programına yüklemeye başladık. Bu program Kanada Toronto Üniversitesi ve Katar’da Doha Üniversitesi tarafından geliştirildi. Birebir vakitte projeye ODTÜ İstatistik Bölümü dahil oldu. Bu 10 yıl boyunca en az 5 tane mamografi filmi çekilen ve 2 yıldan daha az dönemlerde olmak üzere 616 bayan dahil edildi. Bu yapay zeka programı 10 yıl boyunca sinemalardaki bayanların kendi dokularındaki morfolojik değişiklikleri takip etti. Oradan gelen datalarla de ODTÜ yeni bir istatistik model geliştirdi. Bu model kişinin aile hikayesi, menopoz, yaş, doğum sayısı, emzirme durumu üzere faktörleri de göz önüne alarak bize hangi dönemlerle ve hangi sistemlerle tarama yapmamız gerektiği konusunda net bilgiler verdi. Bu manada da biz evvelce tüm bayanları şayet kuşkulu bir şey bulmazsak yılda bir mamografiye çağırıyorduk. Bu herkes için standarttı. Bu model artık bireye özel tarama programları geliştirebilecek. Ne vakit gelmesi gerektiğini hangi sinemalarla devam etmesi gerektiğini bize söyleyecek. Bu manada biz klinisyenlere yardımcı olacak” diye konuştu.

‘ÇOK KÜÇÜK KİTLELERİ ERKEN YAKALAMADA YARDIMCI OLUYOR’

Normal kurallarda bayanlarda menopozla birlikte göğsün glandüler yapısının azalmasını ve yağ dokusu ile yer değiştirmesini beklediklerini tabir eden Prof. Dr. Doğan, “Ama bu her bayanda birebir olmuyor. Genetik özellikler, hormonal özellikler, doğum sayısı, emzirme sayısı buna etkiliyor. Kimi bayanlar menopoza girse bile glandüler yapıları başka bayanlar kadar süratle yok olmuyor. Bunun başlı başına bir göğüs kanseri risk faktörü olduğunu gördük. Tıpkı vakitte bu özellikteki bayanların mamografik taramalarında da sorun olduğunu gördük. İşte bu model, bu sorunu çözmeye yönelik planlandı. Bir bayanın toplumsal tarama dışında şikayeti var, risk faktörleri var, aile hikayesi var ve doktora başvurdu. Birinci muayenesini oldu ve birinci mamografi sinemasını çekildi. Bu modele bu sinemalar hastanın özellikleriyle birlikte yükleniyor. Ondan sonra gelen her sinema tekrar bu modele yükleniyor. Model yapay zeka aracılığıyla buradaki yıllar içerisindeki morfolojik değişiklikleri takip ediyor. Çalışmada, yapay zekanın bize verdiği risk oranı ve verdiği takip protokolüne sadık kalındı.10 yıl takip edildiğinde 616 bayanın kaçının sahiden kanser geliştirdiği, kaçının geliştirmediği uzun takip müddetleriyle verildi. Göğüs dokusu çok dens bayanlarda, (memede yağ dokusundan çok süt bezleri ve bağ dokusunun fazla ve yoğun olması) mamografi ile yaptığımız takiplerde çok küçük kitlelerin gizlenme riski var. Model, o dokudaki değişikliği geçmişe dönük hafızası ile eşleştirip de değişikliği yakalayabildiğinde çok küçük kitleleri yakalama üzere bir imkan da bize sunuyor. Yalnızca risk ya da tarama dönemi vermiyor. Birebir vakitte çok küçük kitleleri daha erken yakalamak konusunda bize yardımcı oluyor” dedi.

‘OBEZ KADINLAR YÜZDE 40’A KADAR DAHA YÜKSEK RİSKLİ’

Model ile menopoza giren bayanların göğüsteki glandüler yapısı ve yağ dokusunun obezite ile bağlantılı datalarının de belirlendiğini söyleyen Prof. Dr. Doğan, “Şöyle bir bilimsel temas var; olağan koşullarda menopozla birlikte yumurtalıklarda östrojen hormon üretimi düşüyor. Fakat dokuda, bedende ne kadar çok yağ doku varsa yumurtalık dışında bu sefer periferik dokuda östrojen üretimi devam ediyor. Aslında göğüs dokusu, menopozla birlikte östrojene maruziyetin kesilip glandüler dokunun geriye gitmesi üzerine programlı bir organken bu sefer hala uzun müddetli östrojen tesiri ne yazık ki obez bayanlar da göğüs kanser riskini başkalarından daha yüksek kılıyor. Bizim model göğüs kanseri açısından yüzde 40’a kadar daha yüksek riskli olduğunu buldu obez bayanları. Bu model ile birtakım hastaları gereksiz yere yılda bir mamografiye çağırmayacağız. Lakin daha yüksek riskli olduğunu gördüğümüz hastaları da daha erken çağıracağız, tahminen önleyici ameliyatlar ve kemoprevensiyon ilaçlar başlayacağız. Şayet bir eser modele dönüşebilirse çok daha fazla bireye ulaşabilir. Önümüzdeki dönemde bu modeli esere dönüştürüp, Türk tıbbının kullanımına sunmayı amaçlıyoruz” sözlerini kullandı.