1853 yılında New York’ta düzenlenen New York World’s Fair 1853 sırasında kalabalığın önünde gerçekleşen bir şov, çağdaş kentlerin yazgısını değiştirdi. Otis, yerden metrelerce yükseğe kurulan bir platformun üzerine çıktı. Kalabalık nefesini tutmuş onu izlerken yardımcısına tarihe geçen o buyruğu verdi.

Yerden metrelerce yüksekte olan Otis, 1853 sırasına kalabalığa bir gösteri düzenledi. Kalabalığın kendisini izlediği sırada yardımcısına ‘halatı kes’ buyruğu vermişti. Yardımcısı baltayı indirdi ve platformu taşıyan ana halat koptu. Kalabalıktan çığlıklar yükseldi zira herkes kısa mühlet sonra yere düşeceğini düşünüyordu.

Ama beklenen olmadı. Platform sadece birkaç santim aşağı indi ve apansız durdu. Otis’in geliştirdiği güvenlik freni devreye girmişti. Otis kalabalığa dönerek sakin bir halde her şeyin denetim altında olduğunu söyledi. Bu an yalnızca bir şovdan ibaret değildi.

Aslında asansör fikri Otis ile başlamadı. Çok daha eskiye dayanıyor. Arşimet tarafından geliştirilen ilkel sistemler Antik Roma’da kullanılıyordu. Bu sistemler çoklukla insan gücü ya da hayvanlarla çalışıyordu ve saraylarda ya da madenlerde yük taşımak için kullanılıyordu. Beşerler bu sistemlere binmeyi tercih etmiyordu zira güvenlik diye bir kavram yoktu.

18. yüzyılda ise saray ömrü farklı tahliller üretmeye başladı. Louis XV için geliştirilen ve uçan sandalye olarak anılan sistem, Versailles Sarayı’nda kullanıldı. Bu düzenek sayesinde kral, kapalı buluşmalar için katlar ortasında görünmeden hareket edebiliyordu. Lakin bu sistemler de yaygınlaşmadı zira hala inançlı değildi ve yalnızca özel kullanım içindi.

Otis’in geliştirdiği güvenlik freni ise oyunun kurallarını değiştirdi. Halat koptuğunda kabini raylara kilitleyen bu sistem, asansörleri birinci defa inançlı hale getirdi. Bu buluşun akabinde beşerler asansöre binmeye başladı ve mimarlık dünyası yeni bir çağın kapısını araladı. Artık binalar üst gerçek büyüyebilirdi. Yüksek katlar bir risk değil bir avantaj haline geldi.

1880 yılında Werner von Siemens birinci elektrikli asansörü geliştirdi. Bu gelişme asansörleri daha süratli ve daha verimli hale getirdi. Artık yalnızca inançlı değil tıpkı vakitte pratikti. Bu iki adım birleşince gökdelenlerin önü açıldı. New York üzere kentler süratle yükselmeye başladı ve çağdaş kent silüeti ortaya çıktı.

Türkiye’de asansörün öyküsü de hayli değişik. İstanbul’da yer alan Pera Palas Hotel 1892 yılında açıldığında içinde bir asansör bulunuyordu. Bu, Osmanlı topraklarındaki birinci çağdaş asansörlerden biri olarak kabul ediliyor. O periyot için büyük bir yenilik olan bu sistem, bilhassa Orient Express yolcuları için büyük bir konfor sağlıyordu.

Jeod olarak bilinen bu oluşumlar, son yıllarda sırf koleksiyonerlerin değil tıpkı vakitte dekorasyon ve mücevher dünyasının da dikkatini çekiyor. Toplumsal medyada paylaşılan imajlarda sıradan bir kaya modülünün içinden çıkan mor, beyaz ya da pembe kristaller izleyenleri şaşkına çeviriyor.

Uzmanlara nazaran bu taşların oluşumu epey uzun ve sabır gerektiren bir sürece dayanıyor. Jeoloji alanında çalışan araştırmacılar, volkanik kayaçların içinde oluşan boşluklara vakitle mineralli suyun sızdığını söylüyor. Bu suyun içindeki mineraller yavaş yavaş kristalleşerek yıllar içinde büyüyor.

Jeologlar bu süreçte sıcaklık, basınç ve mineral yoğunluğunun belirleyici olduğunu tabir ediyor. Bilhassa ametist ve kuvars üzere kristallerin oluştuğu jeodlar, hem estetik hem de maddi açıdan daha yüksek kıymete sahip oluyor.

Takı dizayncıları da bu doğal oluşumlara ağır ilgi gösteriyor. Birçok dizayncı, jeod taşlarının içinden çıkan kristalleri keserek kolye, yüzük ve küpe üzere eserlerde kullanıyor. Dizayncılar bu taşların her birinin eşsiz olduğunu söylüyor ve seri üretimden uzak bir lüks sunduğunu tabir ediyor.

Uzmanlar tıpkı vakitte piyasada geçersiz ya da yapay olarak renklendirilmiş jeodların da bulunduğunu belirtiyor. Bu nedenle gerçek bir jeod taşını ayırt etmek için dikkat edilmesi gereken kimi noktalar var. Doğal jeodların iç yapısının sistemsiz lakin istikrarlı bir kristal dağılımına sahip olduğu aktarılıyor. Çok parlak ve tek renkli görünen taşların birden fazla vakit süreç görmüş olabileceği tabir ediliyor.

Jeodlar yalnızca estetik açıdan değil bilimsel açıdan da kıymetli bir data kaynağı olarak kabul ediliyor. Araştırmacılar bu taşların oluşum süreçlerini inceleyerek geçmiş jeolojik periyotlar hakkında bilgi edinebiliyor. Bu tarafıyla jeodlar tabiatın tarihini saklayan birer kapsül olarak bedellendiriliyor.

Uzmanlar tabiatta bulunan her taşın potansiyel bir paha taşıyabileceğini söylüyor. Bu nedenle bilhassa ırmak yataklarında ya da eski volkanik bölgelerde bulunan farklı halli taşlara daha dikkatli bakılması gerektiğini belirtiyorlar.